بانک ملی ایران، ساختمان صندوق پس انداز

بانک ملّی ایران، ساختمان صندوق پس‌انداز \sāxtemān-e sandū(o)q-e pas-andāz-e bank-e mellī-ye īrān\، نخستین بنای ساخته‌شده برای بانک ملی، متعلق به دورۀ پهلوی اول، واقع در خیابان فردوسی. این بنا که در ابتدا با نام «عمارت جدید» و یا «عمارت مرکزی بانک ملی» شناخته می‌شد، بعدها به مناسبت استقرار صندوق پس‌انداز ملی در این ساختمان و استقبال مردم از آن، به نام «ساختمان صندوق پس‌انداز» شهرت یافت. این بنا در تاریخ 19/ 7/ 1379 ش، به شمارۀ 930‘2 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. 

ساختمان صندوق پس‌انداز بانک ملی ایران چند سال پس از تأسیس این بانک، در ضلع غربی باغ قدیمی ایلخانی (نک‍ : ه‍ د، ایلخانی، باغ) سـاخته شد. بـانک ملی در ابتدای تأسیس (1307 ش/ 1928 م) ساختمان مشخص نداشت؛ بنابراین در یک ساختمان قاجاری که پیش‌تر به‌عنوان شعبۀ مرکزی بانک استقراضی ایران و روس (تأسیس: 1308 ق/ 1891 م توسط پولیاکوف روسی) در خیابان علاءالدوله (فردوسی کنونی) فعالیت داشت، جاگیر شد. 
پس از انقلاب بلشویکی روسیه، امتیاز بانک استقراضی در سال 1300 ش/ 1921 م، براساس عهدنامۀ مودت میان دولت ایران و دولت اتحاد جماهیر شوروی به‌صورت یک‌سویه فسخ شد و بانک استقراضی و دارایی آن در اختیار دولت ایران قرار گرفت. پس از این واگذاری، بانک استقراضی در سال 1301 ش به «بانک ایران» تغییر نام داد. با تأسیس بانک ملی در شهریور 1307، ساختمان بانک ایران (بانک استقراضی پیشین)، از سوی دولت به‌صورت استیجاری از قرار ماهی 150 تومان در اختیار بانک نوپای ملی قرار گرفت. از ساختمان قدیم استقراضی تصویر یا اطلاعات معماری کافی در دست نیست؛ تنها یک تصویر نقاشی‌شده از آن، در کتاب تاریخچۀ سی‌سالۀ بانک ملی به چاپ رسیده است (ص 87). براساس این تصویر که نمای شمالی بنا را نشان می‌دهد، عمـارت بانک استقراضیْ ساختمانی زیبا با یک ایوان ستون‌دار و دو ردیف پلکان به موازات محور بنا، و دو جرز برجسته در دو طرف ایوان بود که با سنتوری تزیینی پیشانی ایوان، نمایی چشم‌نواز داشت. 
بانک ملی ایران بابت دراختیارداشتن عمارت بانک استقراضی، ساختمان بانک رهنی (تأسیس: 1305 ش) و ساختمان منزل رئیس بانک، جمعاً مبلغ 350 تومان به بانک ایـران اجـاره می‌پرداخـت (اسنـاد ... ، پروندۀ 12، 
سند 324). در 24 بهمن 1307، بنابر تصمیم دولت، زمینها و ابنیۀ بانک استقراضی (واقع در باغ قدیمی ایلخانی) به بانک ملی واگذار شد و بخشی از آن زمینها‌ با تشخیص وزارت مالیه برای ساخت عمارت جدید خزانه‌داری کل به این نهاد تخصیص یافت (همان، پروندۀ 13، سندهای 8، 21، 262). بدین‌ترتیب، بانک ملی نیز از اول اسفندماه 1307 از پرداخت اجاره معاف شد (همان، پروندۀ 12، سند 324). 
با گسترش فعالیت‌ بانک ملی ایران و تنوع‌یافتن دوایر اداری، بانک نیاز به فضای بیشتر متناسب با وظایف جدید نیاز پیدا کرد. از فروردین 1308، بانک مکاتبات خود را با وزارت مالیه دربارۀ نیاز به تعمیرات در ساختمان محل استقرار خود (عمارت بانک استقراضی) آغاز کرد (همان، پروندۀ 13، سندهای 269-270). در همین سال، نقشه‌ای از موقعیت ساختمانهای متعلق به بانک ملی و زمین تخصیص‌یافته به خزانه‌داری کل توسط غلامعلی خان مهندس، مهندس ایالتـی تهیه شد. در این نقشه، مساحت زمینهای دایر و بایر و پلان شماتیک ساختمانهای موجود ازجمله ساختمان بانک استقراضی پیش از انجام دخل‌وتصرفات، مشخص و ترسیم شده است. براساس نقشۀ یادشده، عمارت بانک استقراضی، ساختمانی متشکل از دو تودۀ نواری‌شکل متقاطع با زاویۀ قائمه مشابه حرف L لاتین بود؛ به‌ترتیبی‌که تودۀ کوتاه‌تر روی محور افقی، و تودۀ بلندتر روی محور عمودی گسترش داشت. 
به‌زودی بانک ملی تصرفات موردنظر خود را در کالبد ساختمان بانک استقراضی، در قالب حذف و الحاقات به انجام رساند. در نقشه‌ای مربوط به تاریخ 6 اسفند 1308 ش/ 25 فوریۀ 1930 م، یک تودۀ عمودی نواری‌شکل در ضلع جنوبی به بنای استقراضی الحاق شده است. طبق راهنمای نقشه، قرار بود تودۀ افقی بنا و ساختمان مختصر قراولخانه در جبهۀ شمالی ساختمان استقراضی نیز به‌طور کامل حذف و درعوض یک تودۀ ساختمانی نسبتاً بزرگ به ضلع شمال شرقی، و یک تودۀ بسیار کوچک به گوشۀ جنوب شرقی آن الحاق شود. نتیجۀ این تصرفات در گزارش سالانۀ بانک که در اسفند 1308 تهیه شده، بدین شرح آمده است: «بنایی که برای توسعه‌دادن عمارت مرکزی بانک شروع شده بود، خاتمه یافته و مع‌ذلک مشاهده می‌شود که کثرت روزافزون معاملات بانکْ ما را مجبور خواهد نمود که توسعۀ دیگری به عمارت مرکزی خود بدهیم» (همان، پروندۀ 18، سند 19). با این چشم‌انداز بود که پس از چندی در 1312 ش، بانک گزارش برآوردی از یک رشته ساخت‌وسازهای جدید ارائـه داد. براساس این گزارش، که در 23 اردیبهشت 1312 تهیه شده است، طرح تعریض خیابان علاءالدوله که در همان سال در دست اقدام بلدیه بود، به‌زودی منجر به ازبین‌رفتن بخشی از ساختمان بانک ملی و نیز ساختمـان شعبۀ بانک فلاحتـی مستقـر در آن می‌شد (همـان، پروندۀ 13، سند 83). به‌ناچار بانک باید ساختمانهایی جدید، هم برای برقراری شعبۀ بانک فلاحتی و هم استقرار کارمندان خود احداث می‌کرد. از سوی دیگر به‌واسطۀ آنکه بانک ملی در 1309 ش، امتیاز انحصاری چاپ اسکناس را از بانک شاهنشاهی ایران خریداری کرده و بنا بود زین‌پس، اسکناسهای رایج در کشور را خود به چاپ برساند، به خزانه‌های ایمن برای نگهداری از اسکناس و مسکوکات نیاز داشت. این در حالی بود که بانک ملی با گذشت چند سال از تأسیس، همچنـان در ساختمـانی قاجاری بـا مصالح سنتی فعالیت می‌کرد و بنا‌هایش استحکام و ایمنی لازم را نداشت. 
طی برآوردهای انجام‌شده، احداث دو ساختمان جدید مجزا یکی برای بانک ملی و دیگری برای شعبۀ بانک فلاحتی به‌ترتیب حدود 000‘180 و 000‘40 تومان، جمعاً مبلغ 000‘220 تومان هزینه در بر ‌داشت؛ درحالی‌که احداث یک دستگاه ساختمان مجهز طبق اسلوب جدید، در دو طبقه و یک زیرزمین برای خزانه، با مبلغ 000‘350 تومان سر می‌‌گرفت (همان، سند 145). اسناد نویافتۀ بانک هنوز از سرنوشت عمارت قدیمی بانک استقراضی پس از تهیۀ گزارش یادشده که تا این زمان دست‌کم یک دوره عملیات ساختمانی را پشت سر گذاشته بود، آگاهی روشنی به دست نمی‌دهند؛ اما طبق فهرست مسّاحی که به سال 1313 ش تاریخ خورده (همان، سند 56)، مساحت زمینهای تحت ابنیۀ بانک از این قرار ثبت شده است: عمارت بانک فلاحتی 210‘2 مـ2، بانک فعلی 214‘5 مـ2، مؤسسۀ رهنـی 420‘6 مـ2 و اراضـی ساختمان جدید 140‘9 مـ2. 
در این فهرست، مساحت اعلام‌شده برای بانک نسبت به آنچه در نقشۀ سال 1308 ش برداشت شده بود، نزدیک به 3 برابر افزایش دارد، بنابراین محتمل است بانک ملی پس از دریافت طرح تعریض خیابان، ساخت‌وساز دیگری انجام داده باشد؛ گرچه در این دریافت نقاط مبهمی وجود دارد. 
به‌هرروی، اولیای بانک برای تأمین محل خزانۀ ایمن و ساختمانی که نیازهای جدید بانک را برآورده کند، بـا احداث یک دستگاه عمارت جدید مجزا موافقت کردند. برای احداث این بنای مدرن، که آشکارا نیاز به بودجۀ کلان داشت، قرار شده بود تا وزارت مالیه با استقراض از بانک ملی، مخارج ساخت بنا را بپردازد. علت این امر آن بود که بانک نمی‌توانست از عواید خالص مبلغ لازم را تدارک ببیند؛ همچنین صاحبان سهام، برداشت از سرمایۀ بانک را پس از اختلالات مالی پیش‌آمده در دورۀ مدیریت لیندن بلات آلمانی، نخستیـن مدیرکل بانک ملی ایـران، صلاح ندانستند (اسناد، پروندۀ 13، سند 105). مبلغ قرضه ابتدا 000‘300 تومان در نظر گرفته شد، اما پس از بررسی نقشۀ عمارت توسط هیئتی متشکل از چند معمار، و اعمال تغییرات و تهیۀ نقشۀ جدید، که از 22 مرداد تا شهریور 1312 به طول انجامید، هزینه‌های ساخت بنا به 000‘370 تومان افزایش یافت (همان، سندهای 77، 82، 96، 105). سرانجام در 2 مهر 1312، قانون استقراض مالیه از بانک ملی به مبلغ 000‘370 تومان با بهرۀ 3٪ برای احداث ساختمـان جدید بـه تصویب رسیـد (همـان، سند 74). 
چند روز بعد، در 8 مهر، قرارداد استقراض میان مالیه و بانک ملی بسته شد و به امضای علی‌اکبر داور، وزیر مالیه، حسین علاء، رئیس هیئت مدیره، و والتر هوشتیس هوست مدیرعامل بانک ملی رسید (همان، سندهای 532- 533). در این قرارداد، بانک ملی متعهد شد قیمت تمام‌شدۀ بنا را به‌تدریج در اقساط تعریف‌شده بپردازد و بنا را از وزارت مالیه خریداری کند. اقساط بانک براساس مبلغ اولیۀ قرضه (000‘300 تومان) به مدت 5 سال از قرارِ سالی 000‘60 تومان در نظر گرفته شد و با افزایش مبلغ قرضه به بیـش از 000‘360 تومان، پیشنهـاد شد در آخرین قسط، تمـام مبلغ باقی‌مانده تسویه گردد (همـان، سندهای 77- 78). نخستین قسط بانک ملی به مبلغ 000‘60 تومان در تاریخ 20 مرداد 1313 پرداخت شد (همان، سند 49). 
عملیات ساخت عمارت جدید بانک از اوایل 1313 ش آغاز شد؛ گرچه سنگ بنـای آن یک سـال پیش، در 25 تیر 1312 به دست رضا شاه نهاده شده بود ( اطلاعات، 26 تیر 1312، ص 1). طراح بنا موسیو گیورگ همریخ، مهندس آلمانی، با حقوق ماهانه 600 تومان، و مجری آن حاج حسین معمار، با ماهانه 75 تومان دستمزد، تعیین شدند (اسناد، پروندۀ 12، سند 319). همریخ برای تزیینات داخلی بنا و نمای عمارت بانک به همراه هرتسفلد، باستان‌شناس مشهور آلمانی، مطالعاتی انجام داد («احداث ... »، گ 59). او پیش از این نیز تجربۀ همکاری با بانک در پروژۀ طراحی ساختمان کارخانۀ نساجی شاهی (نساجی مازندران کنونی، واقع در قائمشهر) را داشت. ساختمان کلانتری دربند و ساختمان شرکت سهامی فرش ایران از دیگر کارهای اوست (بانی‌مسعود، 223). برای مراقبت از امور ساختمان، کمیسیونی متشکل از موسیو اشتفان، رئیس تفتیش، عبدالباقی میرزا شعاعی، رئیس دایرۀ ملزومات، قاسم حکیمی، و موسیو همریخ به ریاست ابراهیم زند تشکیل شد (اسناد، پروندۀ 13، سند 126). زند مدتی کوتاه در این منصب بود و پس از او، حسینقلی نواب، رئیس هیئت نظارت بانک، ریاست کمیسیون ساختمان را عهده‌دار شد. کمیسیون یادشده تهیۀ مصالح ساختمان درقالب مناقصـه و نظارت بر کیفیت مصالح و اجناس موردنیاز را برعهدۀ مهندس معمار، همریخ نهاد. او متعهد شد بنا را ظرف یک سال به پایان برساند (همان، پروندۀ 12، سند 319، نیز پروندۀ 13، سندهای 119-120). 
پروژۀ بزرگ ساخت عمارت مجهز بانک ملی ایران، نخستین بنای بـانک وطنی، چالشهـای بسیار داشـت. در 1312 ش، شبهه‌هایی در صحت کار همریخ مطرح شد. مهندس والش، که ازسوی هیئت مدیره برای سرپرستی امور فنی ساختمان به‌جای همریخ در نظر گرفته شده بود، گزارش کرد قطر پی ساختمان اندک است. همچنین کمـی عرض راهرو اصلی، شکست طاقها و انتخاب سنگ نمای بی‌کیفیت از دیگر ایراداتی بود که والش به کار همریخ وارد آورد. این موارد سبب شد تا بانک در تمدید قرارداد همریخ تأمل کند. همریخ، مارکوف و الگال طرح را مورد مطالعه قرار دادند و موافقت کردند بر 55 سانتی‌متر عرض دیوارهای داخلی، 10 سانت دیگر افزوده شود؛ اما دربارۀ سنگ نمای عمارت همچنان اختلاف نظر بین هیئت مدیره و هیئت نظارت ساختمان وجود داشت («احداث»، گ 46). 
در اسفندماه 1312، مهندس الگال ازسوی بانک به‌عنوان ناظر فنی با حقوق ماهانه 70 تومان تعیین شد. در بررسی او کمیِ ملات بین آجرها، و کوچک‌بودن دریچۀ بخاری گزارش شده بود (همان، گ 49). هیئت‌مدیرۀ بانک برای ارزیابی عملکرد همریخ و بررسی ایرادها، از چند تن مهندس متخصص استعلام، و درخواست ارزیابی کرد. پس از بررسیها روشن شد همریخ کار خود را به‌درستی انجام داده است. ناتر مهندس شرکت کامپساکس، گدار، مارکوف، و الگال کار همریخ را بابت قطر دیوارها و جنس خوب مصالح رضایت‌بخش اعلام کردند. همچنین درخصوص سنگ نمای عمارت، موافقت حاصل شد که از معدن تلو سنگ استخراج شود. این سنگ نسبت به سنگ سیاه معدن دوشان‌تپه، که هیئت نظارت نظر مساعد بدان داشت، ارزان‌تر بود. سنگ تلو در نمای ساختمان سینگـر نیز به کار رفته، و توسط مارکوف انتخاب شده بود (احداث، گ 44، 50-51).