بانک ملی ایران، ساختمان شعبۀ بازار

بانک ملّی ایران، ساختمان شعبۀ بازار \sāxtemān-e šoʾbe-ye bāzār-e bānk-e mellī-ye īrān\، از بناهای بزرگ بانک ملی واقع در خیابان پانزده خرداد (بوذرجمهری پیشین)، ضلع شمالی سبزه‌میدان (محدودۀ بازار) که محسن فروغی، از مهندسان بانک ملی ایران، آن را طراحی کرده است. این اثر در ردیف بناهای سبک آرت دکو همراه با مراجع معماری ایرانی جای می‌گیرد. ساختمان بانک ملی شعبۀ بازار در تاریخ 22/ 10/ 1399 ش به شمارۀ 170‘ 33 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. 

چندی پس از تأسیس بانک ملی ایران در 1307 ش، توجه مخصوص رضا شاه به نخستین نهاد پولی و بانکی ملی، و اقبال مردم به مؤسسۀ وطنی که بسی امیدها و آرزوها داشت، موجب گسترش دامنۀ فعالیت بانک ملی شد. بانک ملی به‌سرعت شعبی در مناطق مهم تجاری کشور در شمال و جنوب و نیز پایتخت ایجاد کرد. شعبۀ بنادر بوشهر و انزلی به‌موازات افتتاح بانک ملی، به سال 1307 ش ایجاد، و شعبۀ بازار نیز به‌واسطۀ نزدیکی به مرکز مبادلات تجاری پایتخت، در تاریخ 29/ 11/ 1307 ش تأسیس شد. 
شعب تازه‌تأسیس در ساختمانهایی جاگیر ‌شدند که دارای ویژگیهای معماری سنتی ایران و مصالح بومی بودند. این ساختمانها اغلب از تزیینات معماری دورۀ قاجار و زیبایی بصری در نما و جزئیات بهره‌ داشتند، اما به لحاظ نقشه و مصالح، با استانداردهای مورد نیاز برای «بانک» به‌عنوان یک نهاد وارداتی غربی منطبق نبودند. مهم‌ترین کاستی در ساختمانهای قاجاری، نبود خزانۀ ایمن و در و پنجره‌های مستحکم جهت نگهداری از مسکوکات، اسکنـاس، بروات، اسناد و اوراق تجـاری بود. با توجه به این نیاز، بانک ملی به‌تدریج با افزایش سرمایۀ خود، به مهندسان تحصیل‌کرده سفارش ساخت بناهای مستحکم با مصالح به‌روز داد. بدین ترتیب شعبی از عمارتهای قاجاری معمارساز به بناهای مدرن و مجهز مهندسی‌ساز تبدیل شد. ازاین‌رو، شعبۀ بازار بانک ملی ایران نیز ابتدا در ساختمانی با ویژگیهای پیش‌گفته جاگیر شد. تصاویری از نمای حیاط شعبۀ قدیم بازار موجود است که کارمندان شعبه را مقابل ایوان ستون‌دار بنا، گرداگرد حوضی مدور نشان می‌دهد (نک‍ : تصویر). محل و مکان دقیق این بنـا روشن نیست؛ این‌قدر پیداست که در محدودۀ بازار تهران قرار داشت. چنان‌که از اسناد موزۀ بانک ملی ایران برمی‌آید، شعبۀ بازار پس از گذشت یک دهه از فعالیت خود نیازمند تغییر فضا بود و طبق سندی که به سال 1317 ش تنظیم شده است، در این سال بانک ملی تصمیم به تخریب ساختمان شعبۀ بازار، و اجارۀ بنایی دیگر برای انتقال شعبه به محل موقت داشت (اسنـاد موزۀ بـانک ... ، 1317 ش، پروندۀ 34، سند 608). این تصمیم احتمالاً به‌دلیل وسعت کار شعبۀ بازار و کمبود فضای کافی و مناسب گرفته شد. 

براساس عکسهای قدیمی که بین سالهای 1316 تا 1317 ش برداشته شده است، تعداد کارمندان شعبۀ بـازار نسبت به دیگر شعب ــ حتى در شهرهـای بزرگ ازجمله مشهد، شیراز و تبریز ــ بسیار بیشتر بود (آلبوم عکسهای قدیم بانک؛ نیز ﻧﮑ : ابتهاج، 1/ 214). ادارۀ ساختمان بانک ملی در نامه‌ای به تاریخ 11 مهر 1317 اشاره کرده که با محل منتخب برای اجاره موافقت نشده است؛ بنابراین تخریب شعبۀ فعلی می‌تواند به سال آینده موکول شود، و درعوض پیشنهاد کرد چنانچه به هر شکل نیاز به انتقال شعبه وجود دارد، جایی در « اطراف محل فعلی را که در دست ساختمان است»، برای اجاره در نظر بگیرند (اسناد موزۀ بانک، 1317 ش، پروندۀ 34، سند 608). متأسفانه در هیچ‌یک از اسنادی که تاکنون به دست آمده، به مکان دقیق محل مورد ساخت‌وساز اشاره نشده است. آیا این محل، همان ضلع شمالی سبزه‌میدان و مکان ساختمان عظیم فعلی بود؟ آیـا بنای قدیمـی در زمینی کوچک‌تـر قرار داشت و بعدها زمینهای بیشتری بدان اضافه شد؟ پاسخ این سؤالها تا زمان به‌دست‌آمدن اسناد بیشتر پوشیده است؛ اما طبق همین سند و سندی دیگر که به تاریخ استخدام فروغی در سال 1317 ش اشاره می‌کند، نیز نقشه‌هایی که از طرح مقدماتی بنا در این سال موجود است، احتمال می‌رود محل مورد اشاره بخشی از موقعیت فعلی عمارت بانک در سبزه‌میدان باشد. 
چنان‌که گفته شد، نزدیکی به مراکز مهم تجاری برای جمع‌آوری نقدینه‌های سرگردان، از مهم‌ترین مؤلفه‌های انتخاب و خرید زمین برای بانک ملی ایران بوده است. سبزه‌میدان از این حیث که در نزدیک‌ترین فاصله نسبت به بازار قرار دارد، حائز اهمیت است. قرارگیری عمارت بانک در موقعیتی که سرتاسر ضلع شمالی میدان اصلی بازار را اشغال کرده و در مقابلِ خودْ بازار بزرگ پایتخت را دارد، حامل این معناست که بـازار پایتخت و بانک ملی ایران، دو قطب اقتصاد کشور را تشکیل می‌دهند. بازار قدیم‌ترین و اصیل‌ترین کانون تمرکز اصناف، دادوستد، و آمدوشد بازرگانان و مشتریان در هر شهر به شمار می‌رود و بانک ملی ایران نیز نخستین مؤسسۀ پولی و بانکی کشور است که چرخهای اقتصاد و عمران و آبادانی را به حرکت در‌می‌آورد. از سوی دیگر، قرارگیری بنا در نزدیکی محوطۀ ارگ و مجموعۀ بیوتات و خزانۀ سلطنتی، تأکیدی بر جایگاه یگانۀ بانک ملی در ارتباط با نهاد حکومت و دولت دارد. 
یافتن ملک مرغوب برای ایجاد شعبه از چنان اهمیتی برخـوردار بود که بعدهـا نخسـت‌وزیـر بـه شهرداریهـا، فرمانداریها و استانداریها دستور داد زمینهای نزدیک بازار را به بانک ملی ایران به قیمت مناسب بفروشند (همان، 1343 ش، پروندۀ 10، شمارۀ عمومی 672، سند 286). 
بررسی نقشه‌های قدیمی شهر تهران نشان می‌دهد، درجایی که امروزه ساختمان شعبۀ بازار بانک ملی جای دارد، بناهایی با کاربریهای مختلف وجود داشته، که در گذر زمان دستخوش تغییراتی شده‌اند. در نقشۀ عبدالغفار (1309 ق/ 1892 م)، در گوشۀ جنوب شرقی محدودۀ ارگ، غرب خیابان ناصریه (ناصر خسرو) و جنوب تکیۀ دولت، دو موقعیت به نامهای «خانه‌های ورثۀ حاجی سیف‌الدوله» و «خانۀ حاجی محمد میرزا»، بدون مشخص‌شدن حدود خانه‌ها، نوشته شده است. در نقشۀ دکتر فووریه از ارگ تهران که در سال 1317 ق به چاپ رسیده است، درست در شمال سبزه‌میدان، تنها یک موقعیت با عنوان «محل سکونت دکتر فووریه»، پزشک مخصوص دربار ناصری، دیده می‌شود (تهرا‌ن نگاری، 57). براساس گزارشی از فرزند خلیل خان اعلم‌الدوله، نخستین شهردار تهران، به سال 1328 ق/ 1910 م، مقابل ورودی بازار بزرگ تهران در خیابان بوذرجمهری عمارت بلدیه واقع شده بود (اعزاز، 677). در نقشۀ سال 1310 ش/ 1931 م، در جبهۀ جنوبی تکیۀ دولت و ضلع شمالی سبزه‌میدان، «سربازخانۀ قدیم» قرار دارد (تهرا‌ن نگاری، 118). این سربازخانه می‌تواند همان «بازار نقاره‌خانه» باشد که در نقشۀ عبدالغفار (1309 ق) در جنوب «باغ میدان ارگ» مشخص شده است. 
بنابر یک قطعه نقشۀ معماری ارزشمند که فاقد تاریخ است و براساس قراین، باید به سالهای 1316 تا 1318 ش تعلق داشته باشد، پیش از ساخت بنای بانک، در محل شعبۀ بازار «[ساختمان] دخانیات، کارخانۀ برق، گاراژ، و کارخانۀ تعمیرات» قرار داشته است (تصویر 2؛ اسناد معمـاری ... ، پـوشـۀ 5، نقشـۀ شم‍ 008‘001). این نقشـه به منظور برآورد مساحت زمین مورد نیاز برای ساخت‌وساز شعبۀ بازار تهیه، و مساحت هریک از اماکن نام‌برده در آن مشخص شده بود (همانجا). پس از این تاریخ در نقشه‌های قدیم شهری، ازجمله نقشۀ سالهای 1323 و 1326 ش، نامی از مکانهای قرارگرفته بر ضلع شمالی سبزه‌میدان نیست، تااینکه در نقشۀ سال 1327 ش، نام بانک ملی شعبۀ بازار در محل امروزی آن درج شده است (تهرا‌ن نگاری، 149، 151، 165). آن‌گونه که در این نقشه نشان داده شده، ساختمان مدور تکیۀ دولت در این تاریخ همچنان پابرجا بوده است (ﻧﮑ : ادامۀ مقاله). 
نخستین طرح از ساختمان جدید شعبۀ بازار که مورد پذیرش و تأیید بانک قرار گرفت، توسط کریستاپور تادِووسیان (نیز طاطه‌وسیان/ طاطاوسیان) داده شد. گفتنی است در مرحلۀ جمع‌آوری طرحهای پیشنهادی، دیگر مهندسان نیز شرکت داشتند؛ از جملۀ آنها مارکوف روسی بود که دو نقشۀ بدون تاریخ از او در اسناد بانک شناسایی شده است (اسناد معماری، پوشۀ 4، نقشه‌های شم‍ 025‘001 و 027‘001؛ نیز دانیل و رحیمی). در تهیۀ طرح مقدماتی تادووسیان، فردی به نام گریگوریان نیز همکاری داشت. در نقشه‌های اولیه نام او به فارسی و بدون امضا زیر نام تادووسیان درج شده است (اسناد معماری، پوشۀ 2، نقشه‌های شم‍ 008‘1، 009‘1، 010‘1، 012‘1)، ولی اطلاعات بیشتری از او در دست نیست و در مکاتباتی که میان ادارۀ ساختمان و مدیرکل بـانک صورت گرفته، اشاره‌ای به گریگوریان نشده است. همچنین کیقباد ظفر به‌عنوان ترسیم‌کنندۀ طرحهای پیشنهادی شرکت داشته که نام او با عنوان «ایلخان» پای این نقشه‌ها نوشته شده است. 
کار طراحی باید از سال 1316 ش آغاز شده باشد؛ زیرا در گزارشی که در ابتدای سال 1317 ش، به تاریخ 21 فروردین از ادارۀ ساختمان به مدیرکل بانک ارسال شده، صحبت از استخدام یک مهندس برای کمک به تادووسیان در «تکمیل» نقشه‌های بازار است (اسناد اداره ... ، پروندۀ پرسنلی فروغی، سند 7). این مهندس، محسن فروغی بود که از تاریخ 1 خرداد 1317 به‌صورت قراردادی به استخدام بانک درآمد (همان). تادووسیان طرح خود را در دو بلوک، شامل بخش اداری و تالار معاملات، در سال 1317 ش ارائه داد. بخش اداری به‌صورت یک بدنۀ سرتاسری روی محور طولی (بر حاشیۀ سبزه‌میدان) گسترش یافته بود و تالار معاملات نیز به‌شکل حجمی مدور پشت بخش اداری (مشرف به تکیۀ دولت) قرار داشت. براساس نقشه‌های قدیمی بانک، طرح مقدماتی طبقات زیرزمین (اول و دوم)، همکف (زیرخان)، و اشکوب چهارم به تاریخ 9 بهمن 1317 ترسیم، و آماده شده بود (اسنـاد معمـاری، پوشۀ 2، نقشه‌هـای شم‍ 008‘1، 009‘1، 012‘1، 017‘1). روی برخی از این نقشه‌ها، تاریخ دیگری به‌صورت 10/ 2/ 18 (10 اردیبهشت 1318) ثبت شده است.