بانک ملی ایران، زورخانه

بانک ملّی ایران، زورخانه \zūr-xāne-ye bānk-e mellī-ye īrān\، بنایی متعلق به اوایل دورۀ پهلوی دوم که در محوطۀ مجموعه‌ساختمانهای مرکزی بانک ملی ایران، در خیابان فردوسی واقع شده است. این بنا تاکنون در فهرست آثار ملی به ثبت نرسیده است. 

ساختمان زورخانۀ بانک ملی در 1323 ش/ 1944 م، در دورۀ ریاست ابوالحسن ابتهاج (دی 1321- تیر 1329) ساخته شد و در 29 اردیبهشت 1324، با حضور محمدرضا شاه پهلوی گشایش یافت (کاظمینی، 395؛ قس: معرفی ... ، 37، که سال ساخت بنا را 1325 ش، و سال افتتاح آن را 1326-1327 ش آورده است). امتیاز زورخانه به نام باقر مهدیه، ورزش‌کار معروف و از کارمندان بانک ملی، ثبت شد و سرپرستی آن را کاظم کاظمینی، مدیرکل باشگاه بانک، بر عهده گرفت (پرتو بیضایی، 224). هدف از ساخت زورخانه در میان مجموعۀ ادارات بانک ملی، افزون‌بر ایجاد ورزشگاه برای کارکنان، آشنایی مهمانان خارجی بانک با ورزش باستانی، به‌عنوان بخشی از فرهنگ ایران بود. بدین منظور، پس از کسب موافقت کارکنان بانک، تصمیم گرفته شد تا از محل پاداش سالیانۀ کارمندان، زورخانه‌ای در همان محوطه ساخته شود (ابتهاج، 1/ 92). طرح بنا را محسن فروغی، مهندس معمار و رئیس وقت ادارۀ ساختمان بانک، ارائه کرد (معرفی، همانجا). در ساخت بنا ضمن رعایت مؤلفه‌های اصیل این گونۀ ساختمانی، تغییراتی اعمال شد تا ضمن پاسخ‌گویی به نیازهای جدید ورزش‌کاران، برای بازدیدکنندگان غیر ایرانی نیز قابل درک باشد. در نمونه‌های سنتی زورخانه، بنا معمولاً در زمینی چهارگوش ساخته می‌شود و دارای پوشش گنبدی است. درِ ورودی زورخانه کوتاه است تا بدین سبب، افراد با فرودآوردن سر و قد خمیده وارد شوند. دیوارهای زورخانه اغلب فاقد روزن و پنجره است و برای تأمین نور داخلی و تهویۀ هوا، روزن و دریچه در سقف آن تعبیه می‌شود؛ بنابراین، گاه فضای زورخانه نور مناسب و هوای مطلوب ندارد؛ اما زورخانۀ بانک ملی در زمینی مستطیل‌شکل احداث گردیده، و درِ ورودی آن بلند تعریف شده است تا نیازی به سرفرودآوردن واردشوندگان نباشد. بخشی بزرگ از پوشش بیرونی تخت اجرا گردیده، و در سرتاسر دیوارهای ساختمان نورگیرهای بلند و کشیده کار گذاشته شده است. جایگاه تماشاچیان زورخانه حدود 200 تن گنجایش دارد و ساختمان از همۀ امکانات بهداشتی و ضروری، مانند دوشهای آب گرم و سرد، رخت‌کن انفرادی، نمازخانه، نور و تهویۀ مناسب برخوردار است. در آغاز به کار زورخانه اعضای آن را 40 تن از ورزش‌کاران و کشتی‌گیرانی تشکیل می‌دادند که همگی از کارمندان بانک بودند و کاظم جباری، از برجسته‌ترین مرشدهای ایران نیز سردَمداری و مرشدی زورخانه را بر عهده داشت (پرتو بیضایی، 225-226، 229؛ کاظمینی، 396). همچنین برپایۀ گزارشهای شفاهی، نام شماری دیگر از مرشدان و پهلوانان زورخانه در دست است؛ ازجمله، جعفر شیرخدا که در مناسب‌خوانی بی‌همتا بود، عباس تبارکی، حمید صفی‌یاری، امیرحسین صفی‌یاری، علی غزنوی، مهران اصلانـی، جمشیـد تبـرداری به‌عنـوان مرشـد، و پهلـوان حاج کاظم طبق‌کش، حسن اقبال، حسن تیموریان، سید باقر تقوی، و محمد سلطان‌محمدی به‌عنوان میان‌دار. گفته می‌شود محمود نامجو، قهرمان وزنه‌برداری ایران و جهان نیز در برخی مراسم، میان‌داری زورخانه را بر عهده داشت (معرفی، همانجا). 
زورخانۀ بانک ملی خیلی زود برجسته‌ترین جایگاه را در میان زورخانه‌های تهران به دست آورد و به یکی از دیدنیهای تهران بدل شد؛ به‌طوری‌که تا 1343 ش، 760 هیئت مختلف سیاسی، اقتصادی، نظامی و فرهنگی، و نیز شمار بسیاری گردشگر خارجی از آن دیدن کردند (کاظمینی، 395). در این بازدیدها باقر مهدیه، صاحب‌امتیاز زورخانۀ بانک ملی، که در شیرین‌کاری به‌ویژه میل‌بازی، بی‌همتا بود، همواره به اجرای برنامه می‌پرداخت (پرتو بیضایی، 244). از مهم‌ترین شخصیتهای بازدیدکننده می‌توان به فرانتس یوناس، رئیس‌جمهور اتریش؛ ژرژ پمپیدو، رئیس‌جمهور فرانسه؛ مارشال تیتو، رئیس‌جمهور یوگسلاوی؛ ژانیو کوادرُس، رئیس‌جمهور برزیل؛ تاگه اِلاندر، نخست‌وزیر سوئد؛ شاهزاده میکاسا، برادر امپراتور ژاپن؛ پادشاه و ملکۀ مالزی؛ پادشاه و ملکۀ تایلند؛ پادشاه و ملکۀ دانمارک؛ ایوری براندیج، رئیس کمیتۀ بین‌المللی المپیک؛ موریس هرزوگ، فاتح اورست؛ ک. ن. بارِنرد، بنیان‌گذار جراحی قلب؛ و یان ریپکا، ایران‌شناس و شرق‌شناس اهل چک، اشاره کرد (کاظمینی، 258-280). گفتنی است ادوات ورزش باستانی ایران در 28 آوریل 1964 م/ 9 اردیبهشت 1343 ش، به رسم یادبود به آمریکا منتقل، و زینت‌بخش موزۀ ملی واشینگتن شد (همو، 280، تصویر). 

تصرفات و الحاقات

طرح اولیۀ بنا با آنچه بعدها در پی الحاق فضای جبهۀ شمالی ایجاد شد، تفاوت داشت. در وضعیت نخستین، بنا نمای تمام‌آجری داشت و ارتفاع آن در 3 بخش جنوبی، میانی و شمالی ساختمان به‌ترتیب کاهش یافته بود؛ سپس در تاریخی که به‌درستی روشن نیست، به کوتاه‌ترین بخش بنا واقع در نیمۀ شمالی، طبقه‌ای افزوده شد. این الحاق منجر به افزایش ارتفاع این توده از ساختمان گردید، به‌نحوی‌که بخش شمالی هم‌ارتفاع با باقی ساختمان شد و بنا به‌صورت مستطیلی کامل در راستـای شمالی ـ جنوبی درآمد؛ ضمن اینکه بنای ساختمان سراسر از سنگ سفید کار شد. همچنین در وضعیت اولیه، سقـف گنبدی زورخانه از کاشی اجرا شد، و دیوارها گچی ساده بود؛ اما در 1370 ش، کاسۀ داخلی گنبد و بدنه‌ها با آرایۀ گچ‌بری به دست استادکاران اصفهانی تزیین شد. این تزیینات گرچه به‌منظور زیباسازی فضا انجام گرفته است، اما سنخیتی بـا فضای زورخـانه و روحیۀ باستانی‌کـاری ندارد؛ به‌طوری‌که تراکم و برجستگی گچ‌بریها و پرده‌های بلند آویخته از نورگیرها مانع انعکاس طبیعی صدای مرشد و سردمدار می‌شود. کف ساختمـان نیز از سنگ گرانیـت خاکستری و سیاه پوشیده شده، و در برخی نقاط، با نوارهای برنجی نقش‌اندازی شده است (طایفه). 

پلان

ساختمان زورخانۀ بانک ملی به‌صورت تک‌بنای آزاد در جبهۀ شمالی محوطۀ 5/ 7هکتاری ادارات مرکزی بانک ملی ایران، که در گذشته به باغ ایلخانی (ه‍ م) شهرت داشت، استقرار یافته است. گفته می‌شود بنا در محل انبار هیزم آشپزخانۀ مجتمع ادارات مرکزی بانک ملی احداث گردید. پلان بنای زورخانه در زمینه‌ای مستطیل‌شکل بـا کشیدگی در راستـای شمـالی ـ جنوبی، و روی صفـه‌ای به ارتفاع تقریبی 5/ 1 متر ساخته شده است. پوشش بنا در نیمۀ جنوبی ساختمان از داخل و خارج گنبدی است و در باقی بخشهای ساختمان به‌صورت مسطح اجرا شده است. 
بنا دو ورودی در جبهه‌های شمالی و جنوبی دارد. ورودیها بالاتر از تراز محوطۀ اطراف قرار گرفته، و با چند پله قابل دسترسی‌اند. پس از ورودی شمالی، دالانی باریک و نسبتاً طولانی قرار دارد. در دو طرف دالان سرویسهای بهداشتی و اتاقی بزرگ واقع شده است که امروزه از آن به‌عنوان سالن پینگ‌پنگ استفاده می‌شود. دالان در انتها به یک فضای تقسیم متصل می‌شود که در جبهۀ جنوبی آن زورخانه، در جبهۀ غربی آن کفشداری، و در جبهۀ شرقی، پلکان مرتبط با طبقۀ فوقانی و رخت‌کن جا دارد. رخت‌کن با اختلاف چند پله پایین‌تر از تراز کف واقع شده، و به‌صورت فضایی نواری‌شکل و باریک است که در ضلع شرقی بنا گسترش دارد. در طبقۀ بالای رخت‌کن سالنی وجود دارد که از آن به‌عنوان سالن بدن‌سازی استفاده می‌شود. سالن یادشده عنصری الحاقی است که پس از ساخت بنا، در فضای داخلی آن ایجاد شد. 
زورخانه در نیمۀ جنوبی مجموعۀ ورزشی جا دارد. در مرکز زورخانه و زیر سقف گنبدی آن، گود زورخانه قرار دارد. گود به کامل‌ترین شکل آن، یعنی به‌صورت هشت‌ضلعی ساخته شده است. ارتفاع کف گود تا نوک سقف 16 متر، و عمق آن در حدود 60 سانتی‌متر است. اطراف گود غلام‌گرد و 3 ردیف سکو برای نشستن تماشاگران تعبیه شده است. در جبهۀ جنوب غربی زورخانه، سردم، زنگ و زنجیر مرشد قرار دارد. سردم به شکل جایگاهی بسیار ساده است که زنجیر و زنگی از چوب‌بست آن آویخته‌اند. بر 4 گوشۀ زورخانه و در محل پخی دیوار، 4 طاق‌نمای مقعر تعبیه شده است که داخل هرکدام یک پردۀ نقاشی از شاهنامه قرار دارد. نقاشیها کار استاد فتح‌الله عبادی، از شاگردان و نقاشان مکتب کمال‌الملک است و داستانهایی از شاهنامه و شکست دیو به دست رستم را به تصویر کشیده است. 

نمای داخلی زورخانه با گچ‌بریهای متراکم و برجسته و آینه‌کاری آرایش یافته، و در نگاه اول چشمگیر است. این تزیینات به‌شکل نقوش گیاهی، شامل گل‌وبته، گل‌و برگ، و آرایۀ خط ـ نقاشی از اسامی امامان معصوم و لفظ جلالۀ «الله» هستند که در کاسۀ داخلی گنبد، سقف، بدنۀ فوقانی و سطوح میانی پنجره‌ها و دو طرف طاق‌نماهای زورخانه دیده می‌شوند و با رنگهای ملایم رنگ‌آمیزی شده‌اند. در کاسۀ گنبد، شمسه‌ای تمام گچ‌بری با 14 پر اجرا شده است که هریک، ترنجی مزین به نام یکی از معصومین دارد. میان پرهای شمسه، آینه‌کاری زیبایی بـا طرح گلدانی و گل‌وبرگهای پیچان که از دو طرف گلدان امتداد یافته، با ظرافت اجرا شده است. بر دیواره‌های کناری پنجره‌ها قطعه‌آینه‌ای باریک و کشیده کار گذاشته شده، و روی آن با نوع ظریف‌تری از آرایۀ گچ‌بری تزیین شده است. در دو طرف نورگیرها و طاق‌نماها ستونچه‌های باریکی به‌صورت فتیله قرار دارد که در انتها به تاجی از برگهای شکفته ختم می‌شود. گرداگرد سقف و طاق‌نماهای چهارگانۀ زورخانه نیز ابزارزنی شده است؛ همچنین سقف راهرو طاسه‌های مزین به گچ‌بری و آینه‌کاری دارد. طاسه‌ها به‌تقلید از گود زورخانه، به‌صورت هشت‌وجهی اجرا، و با ساقه‌های ظریف و غنچه‌های گل‌برجستۀ گچی رنگین تزیین شده‌اند. لبۀ طاسه‌ها و حاشیۀ سقف، نواری ظریف و درخشان از قطعات خرد آینه دارد. گلویی سقف و حاشیۀ بالایی دیوارها نیز ابزارخورده، و دارای تزیینات گچ‌بری است (طایفه).