بانک ملی ایران، برج آب

بانک ملّـی ایران، بـرج آب \borj-e āb-e bānk-e mellī-ye īrān\، بنای متعلق به سالهای پایانی دورۀ پهلوی اول، واقع در محوطۀ مجموعه‌ادارات مرکزی بانک ملی ایران در ضلع غربی خیابان فردوسی. 

بنای برج آب بانک ملی ایران در تاریخ 11 مرداد 1376، با شمارۀ 911‘1 به ثبت رسیده است. ابن بنا، در منتهاالیه غربی محوطۀ ادارات مرکزی بانک ملی واقع شده است. این محوطۀ وسیع دراصل بخش اعظم باغ قدیمی و قاجاری ایلخانی (نک‍ : ه‍ د، ایلخانی، باغ) است که پس از راه‌اندازی بانک ملی در 1307 ش، به این نهاد اختصاص یافت. تاریخ ساخت برج به‌درستی روشن نیست، اما براساس یک قطعه کاشی تعبیه‌شده در نمای شرقی برج، که تاریخ 1315 ش را نشان می‌دهد، سال ساخت بنا باید آن تاریخ یا سالهای نزدیک به آن باشد. گفته می‌شود این بـرج را کارگزاران آلمانی، پس از راه‌اندازی ساختمان صندوق پس‌انداز (ه‍ م)، زیر نظر کورت لیندن بلات، نخستین رئیس بانک ملی، بنا نهـادند (ساختمان ... ، بش‍‌ ). این برج به‌منظور استفـاده از ذخیرۀ آب چاهها برای آبیاری فضای سبز محوطه، و ایجاد فشار آب در لوله‌ها ساخته شد. بدین ترتیب که در ابتدا تلمبه‌هایی قوی، آب را از چاه به دو منبع واقع در طبقات بالایی برج منتقل می‌کنند، پس از آن، آب با فشار به سمت پایین و داخل لوله‌ها سرازیر می‌گردد. 
برج آب بانک ملی به شکل بنای آجری هفت‌طبقه بـا مقطع مربع است. سازۀ برج از تیرآهن و تیر چوبی است و عمدۀ مصالح آن را آجر تشکیل می‌دهد (همان). بنا در پلان و حجم ساده و خالص است، بدین ترتیب، فضای داخلی برج هیچ‌گونه تقسیم‌بندی ندارد و تنها در ضلع غربی آن پلکان چوبی مرتبط با طبقات واقع شده است. در طبقه‌های 6 و 7 نیز دو منبع آب بزرگ به قطر 8 متر قرار دارد (همان).
بنا با قاب‌بندی، نَغول‌کشی و تزیینات کاشی‌کاری نماسازی شده است. نمای برج در 4 جبههْ متقارن، اما در 3 بخش پایه، ساقه و انتهای آن متفاوت اجرا شده است. بدین ترتیب با ایجاد تنوع در دو سر ابتدایی و انتهایی بنا، یکنواختی حجم ساده و بالاروندۀ برج شکسته شده است. نمای طبقۀ اول (پایۀ برج) از بلوکهای سیمانی پوشیده شده، و ازاره‌ای سنگی به بلندای حدود 40 سانتی‌متر دارد. درِ ورودی ضلع شرقی برج با درگاهی آجری و کتیبه‌ای کاشی‌کاری بر سردر آن مشخص شده است. باقی اضلاعْ دو پنجرۀ باریک مستطیل‌شکل در مرکز نما دارند. نمای طبقه‌های دو تا 5 برج (ساقه) به بخشی مرکزی و دو بخش جانبی باریک تقسیم شده است: بخش مرکزی نما نسبت به سطوح جانبی بدنه پس‌نشسته و فرورفته است. این اختلاف سطح با چارکه‌کشی دو لنگه مؤکّد شده، و قابی ساده و زیبا را بر بدنۀ برج به دست داده است. سطح داخلی قاب دربرگیرندۀ دو پنجرۀ باریک مستطیل‌شکل در هر طبقه است. حدفاصل پنجره‌های هر طبقه نیز به‌منظور نماسازی و کاهش بار بنا، دو تخته نغول ساده اجرا شده است. در دو طرف پنجره‌ها و مماس با قابِ نمـا، دو نوار پهن کاشی‌کاری به‌طور ممتد تا انتهای ساقۀ برج کشیده شده است. بدنه‌های جانبی برج به شکل دو بدنۀ آجری ساده است که نسبت به سطوح پیش‌گفتهْ اندکی پیش نشسته و گوشه‌های برج نیز با اجرای نغولْ نبش‌سازی شده است. طبقۀ آخر که قسمت انتهایی برج را تشکیل می‌دهد، دارای 6 طاق‌نمای جناغی تند است. فضای خالی میان قوس طاق‌نماها با اجرای کُنوی تزیینی نماسازی شده است. کل سطوح نما در این طبقه مزین به کاشی‌کاری است و 4 طاق‌نمای میانی هرکدام دارای یک پنجرۀ باریک هلالی‌شکل است. خط جداکنندۀ طبقه‌های 6 و 7 براساس پس‌وپیش‌نشینی سطوح بدنه در بخشهای مرکزی و جانبی آجرچینی شده، و همچون کمربندی آجری خط تمایز دو طبقه را مشخص کرده است. دست‌انداز بام نیز به شکل نرده‌های آهنی ساده اجرا شده است. 
تزیینات بنا شامل کاشی‌کاری و قاب‌بندی سطوح نماست. کاشیها از نوع خشتی 7 رنگ و ساختِ کاشی‌پزی خاک‌نگار مقدم است. زمینۀ کاشیها به رنگ آبی لاجوردی، و دارای نقوش گیاهی و ترنج است. بر طاق‌نماهای طبقۀ آخر برج نیز 4 شمسه نقش‌اندازی شده است (طایفه). 

مآخذ

پنجاهمین سالگرد بانک ملی ایران، تهران، 1357 ش؛ ساختمان برج آب واقع در محوطۀ بانک ملی، گزارش ثبتی، سازمان میراث فرهنگی، تهران، 1375 ش؛ طایفه، سیما، تحقیقات میدانی.

سیما طایفه