بانک کار، ساختمان

بانک کار، ساختمان \sāxtemān-e bānk-e kār\ ، ساختمانی بلندمرتبه به سبک بین‌الملل واقع در خیابان حافظ، پایین‌تر از خیابان جمهوری، نبش خیابان هاتف که سپس‌تر به مقر سازمان بورس و اوراق بهادار اختصاص یافت. این ساختمان به سفارش بانک کار توسط عبدالعزیز فرمانفرماییان و دفتر مهندسی او در دهۀ 1340 ش طراحی و اجرا شد و در 1342 ش به بهره‌برداری رسید. 

سازۀ ساختمان بانک کار از نوع اسکلت فلزی است. این ساختمان 19 طبقه و 68 متر ارتفاع دارد و تا مدتها بلندترین برج اداری به شمار می‌رفت. 
بدنۀ ساختمان بانک کار، همانند دیگر بلندمرتبه‌های سبک بین‌الملل، یک مکعب پوشیده‌شده با پوستۀ شیشه‌ای شفاف است که فاقد هرگونه تزیینات و ارجاعات خاص تاریخی و محلی است. این بدنۀ مکعب‌مستطیل‌شکل روی یک پایه به مساحت تقریبی 000‘1 م‍ـ‍‍‍‍2 قرار گرفته است. بدنۀ ساختمان 17 طبقه دارد و مساحت هر طبقۀ آن در حدود 325 مـ‍‍2 است. در وجه شمالی خود یک زائدۀ کارکردی برای جای‌گذاری آسانسورها دارد. نمای آبی‌رنگ ساختمان بانک کار با 10 نوار استیل عمودی در وجه بزرگ‌تر (وجه جنوبی) و 5 نوار استیل عمودی در وجوه کوچک‌تر (شرقی و غربی) برجسته شده است. ترکیب این نوارهای استیل عمودی با پانلهای آبی‌رنگ افقی و بازشوهای شیشه‌ای، نمایی منحصربه‌فرد به این ساختمان داده است. وجه شرقی این ساختمان که وجه کم‌عرض مکعب‌مستطیل است، موازی با خیابان حافظ و وجوه کشیده‌تر (جنوبی و شمـالی)، عمود بـر این خیابان واقـع شده‌اند. ازاین‌رو، بدنۀ مرتفع این ساختمان کمترین منظر را در نمای روبه‌خیابان ایجاد می‌کند و عمدۀ سطح نمای آن از فاصله‌های دور قابل رؤیت است. نمای اصلی (وجه شرقی)، که به سمت خیابان حافظ است، در ابتدای بهره‌برداری به‌سبب وجود بالکنهای محصور در قابهای استیل جلوه‌ای خاص داشته، و نسخه‌ای ویژه از زیبایی‌شناسی سبک بین‌الملل را عرضه می‌کرده است. این بالکنها بعدها محصور شدند و حجم و قاب استیل به‌صورت یکدست درآمدند. 
 
بدنۀ مکعبی‌شکل ساختمان روی یک پایۀ مرتفع بتنی دوطبقه شامل طبقۀ همکف با سقف مرتفع و یک نیم‌طبقه قرار گرفته است. در قسمت بالای طبقۀ همکف یک نیم‌طبقه وجود دارد که طبقۀ دوم محسوب می‌شود و مساحتی کمتر از دیگر طبقات دارد. طی سالهای متمادی این نیم‌طبقه و همکف میزبان تالار شیشه‌ای بورس تهران بودند. این پایۀ بتنی در نمای خود شامل دو ستون و 3 قاب خالی برای ورودی، 7 قـاب مرتفع شیشـه‌ای و 10 قوس بتنـی بر فراز خود است. پس از این قوسها بدنۀ 17طبقۀ ساختمان بنا شده است. قوسهای بتنی به‌نوعی بازگوکنندۀ شیوۀ خاص معماری سبک بین‌الملل عبدالعزیز فرمانفرماییان‌اند. در زیرزمین این بنا تأسیسات فنی ساختمان قرار دارد. همچنین در پشت ساختمان و ضلع غربی، زمینی مسطح و بزرگ به‌عنوان پارکینگ در حد فاصل دو کوچۀ هاتف و سام قرار گرفته است.
قرارگرفتن بدنۀ مرتفع ساختمان روی یک پایۀ بتنی بزرگ‌تر، یک راه‌حل طراحی شهری برای اجرای ساختمانهای بلندمرتبه در مناطق شهری بوده است. با این شیوه، افراد پیاده یکباره با حجمی شیشه‌ای و مرتفع در بالای سر خود مواجه نمی‌شدند. به‌سبب ابعاد و ارتفاع این دست ساختمانهای بلند، رهگذران زمانی‌که نزدیک و یا زیر آنها قرار می‌گیرند، دچار نوعی دلهره و تشویش می‌شوند. ازاین‌رو، در منشورهای بین‌المللی معماری به انجام این راهکار برای ساخت ساختمانهای بلند تأکید شده است. 
در سالهای پس از انقلاب اسلامی، بخشی از اموال این بانک ازجمله برج بانک کار در 1358 ش به بانک تجارت واگذار شد. سپس در 1362 ش ساختمان بانک کار در اختیار بانک مرکزی، و از آن طریق به سازمان بورس و اوراق بهادار منتقل شد. طی چندین سال، تالار شیشه‌ای بورس تهران در طبقۀ همکف، و شرکتهای کارگزاری بورس نیز در طبقات فوقانی ساختمان جای گرفتند. در طول این مدت به‌جز تالار شیشه‌ای و شرکت بورس تهران، مرکز مالی ایران، بورس انرژی و فرابورس نیز در این ساختمان حضور داشتند. در نخستین روزهای زمستان 1398 ش، ساختمان بورس تهران از خیابان حافظ به ساختمان جدید خود در محلۀ سعادت‌آباد منتقل شد. 

مأخذ

نعیمی، محمدرضا، تحقیقات میدانی.

محمدرضا نعیمی