بانک سپه، ساختمان شعبۀ مرکزی

بانک سپه، ساختمان شعبۀ مرکزی \sāxtemān-e šoºbe-ye markazī-ye bānk-e sepah\، ساختمانی واقع در ضلع شمال غربی میدان امام خمینی. 

موضعی که ساختمان شعبۀ مرکزی بانک سپه در آن ساخته شده است، تا پیش از تخریب برج و باروی شاه‌تهماسبی تهران در 1284 ق، بیرون از حصار تهران جای داشت. براساس نقشۀ نجم‌الدوله از تهران که در سال 1309 ق/ 1892 م به چاپ رسیده است، میدان توپ‌خانه و میدان مشق از مهم‌ترین فضاهایی بودند که در آن سالها در مجاورت این موضع جای داشتند (نک‍ : تهران‌نگـاری، 36). خانۀ موسیو شارل، دفتردار وزارت تلگراف ممالک محروسه، و بنایی موسوم به «چاشنی‌ساز‌‌خانۀ مبارکه» ــ آن‌چنـان‌که از نـام آن پیـداسـت، مربوط بـه صنـایع نظامی و در پیوند بـا میدان مشـق بوده اسـت ــ نیـز از نخستیـن بناهایی بودند که در عهد ناصری در این موضع بر پا شدند (اعتمادالسلطنه، 2/ 1133؛ نیز تهران‌نگاری، همانجا). افزون‌براینها در عهد ناصری، برای تأمین آب آشامیدنی باشندگان تهران، و به‌خصوص ارگ سلطنتی، قناتی موسوم به «قنات شاه» حفر شد (پولاک، 72؛ کریمیان، 100) که براساس «نقشۀ مجاری قنات شاه» که در ۱۳۱۰ ش ترسیـم شـده است، از زیـر این موضع می‌گذشـت (نک‍ : تهران‌نگاری، 120). 
در سالهای پایانی پادشاهی قاجارها، اندیشۀ تأسیس بانکی ایرانی به‌منظور کوتاه‌کردن دست بیگانگان از امور مالی و بانکداری ایران پدید آمده بود، اما اراد‌ه‌ای برای انجام این مهم در میان دولتمردان وقت وجود نداشت؛ تاآنکه بنابر لوح موجود در موزۀ بانک سپه، در زمان نخست‌وزیری رضا خان سردار سپه، لایحه‌ای مبنی‌بر تأسیس بانکی ایرانی تقدیم مجلس شورای ملی شد و به تصویب رسید. 
در 14 اردیبهشت ۱۳۰۴، نخستین بانک ایرانی با نـام «پهلوی قشون»، با سرمایۀ 950‘ 883‘ 3 ریال که از موجودی صندوق بازنشستگی ارتشیان تأمین شده بود، تأسیس شد («تأسیس ... »، 2؛ تاریخ ... ، 73، 74). 
نخستین شعبۀ این بانک که از تجمیع چند باب مغازه واقع در روبه‌روی مدرسۀ دارالفنون دایر شده بود، طی مراسمی در اردیبهشت 1304 گشایش یافت («تأسیس»، همانجا؛ گزارش ... ، 7؛ تاریخ، 98؛ لوح ... ). پس از چندی این شعبه به یکی از ساختمانهای قورخانه در اول خیابان باب همایون منتقل شد (همانجا؛ نیز گزارش، همانجا؛ تاریخ، 72، 73). در آن زمان، برای جابه‌جایی مال‌التجاره میان شعبه‌ها تشکیلات وسیعی با نام «اتوبانک» به وجود آمد که با وسایل حمل‌ونقل موتوری، به‌صورت منظم، ارتباط شعبۀ مرکزی با دیگر شعبه‌های واقع در شهرستانها را برقرار می‌کرد‌ («تأسیس»، همانجا). در مرداد 1306، به هنگام بنزین‌گیری خودروها، سرویس مرکزی «اتوبانک» که در نزدیکی ساختمان بانک مستقر بود، دچار آتش‌سوزی شد، اما با اقدام به‌موقع واحدهای ارتش، آتش به ساختمان بانک سرایت نکرد. ازاین‌رو برای امنیت بیشتر، ساختمان بانک به‌طور موقت به بنایی استیجاری در خیابان منیریه منتقل، و بلافاصله به دستور رضا شاه ساختن بنایی در ابتدای خیابان سپه آغاز شد و پس از یک سال به انجام رسید (همان، 4-۵؛ گزارش، 8؛ تاریخ، همانجا). 
در تابستان ۱۳۰۷ ش، شعبۀ مرکزی بانک با نام «بانک پهلوی» دایر شد (همـان، 87؛ نک‍ : تهران‌نگاری، همـانجا؛ ابریشم‌کار، 4). براساس تصویر هوایی ۱۳۱۹ ش، این بانک در بنایی مستقر شد که حیاطی در میان داشت و فضاهایی پیرامون آن جای گرفته بودند (نک‍ : تهران‌نگـاری، 142). نام این بانک در 15 دی ۱۳۱۶ به «سپه»، و در ۱۳۲۱ ش به «بانک تعاونی سپه» و در ۱۳۳۱ ش بار دیگر به «سپه» تغییر یـافت ( گـزارش، 10؛ تـاریخ، 74؛ نیـز نک‍ : لـوح؛ ابریشم‌کار، 4). «پست‌خانه» که بنای آن در تیر ۱۳۰۷ آغاز، و در مرداد ۱۳۱۳ گشایش یافته بود (قبادیان، 157)، نیز «داروخانۀ سپه»/ «دارویی سپه» که گویا به بهداری ارتش تعلق داشت، در همسایگی بانک جای داشتند. این اماکن در نقشه‌های تهران متعلق به سالهای ۱۳۲۳، ۱۳۲۷ و ۱۳۳۳ ش، در مجاورت بانک سپه جانمایی شده‌اند (نک‍ : تهران‌نگاری، 149، 161، 215). به‌سبب کمبـود آب آشامیدنی در شهر تهران در سالهای دهۀ 1320 ش، لوله و شیر فشاری در پشت محوطۀ بانک سپه و روبه‌روی شهربانی کار گذاشته شده بود (گیلانی‌نژاد، 88). 
در آن زمان، ادارات بانک در چند اتاق از بناهای قدیمی مستقر بود. با توسعۀ کارهای بانک و فزونی‌یافتن مراجعه‌کنندگان، فضای ساختمان بانک پاسخ‌گوی نیازهای اداری نبود. ازاین‌رو، با پیشنهاد تیمسار فرج‌الله آق‌اولی، مدیرکل وقت بانک سپه، و تصویب آن در شورای عالی بانک مقرر شد ساختمانی مناسب و مدرن در جای بنای قدیمی بانک ساخته شود. کار ساخت‌وساز ساختمان جدید در ماههای پایانی سال 1329 ش آغاز شد. طراحی و ساخت این بنا به دست وارطان هوانسیان به انجام رسید و در تاریخ پنجم آبان ۱۳۳۲، با حضور محمدرضا شاه پهلوی و تیمسار سپهبد فرج‌الله آق‌اولی گشایش یافت (پارسی، 36؛ گزارش، 10- 18؛ تـاریخ، 75؛ نیز نک‍ : لوح؛ قبـادیان، 238). این ساختمان بنایی دوطبقه است که دو بال بلند دارد و با ستونهایی ساده با مقاطع مربعی پوشانده شده‌اند. همچنین ورودی بسیار رفیعی دارد که احساسی از اقتدار را به بیننده القا می‌کند و به‌کاررفتن ترکیبی از سنگ و سیمان ویژگی خاص نمای آن است (پارسی، همانجا). 
از دیگر ویژگیهای این بنا متقارن و منحنی بودن بدنۀ ورودی، استفاده از خطوط مورب و منحنی در حفاظ فلزی، و بام مسطح است (قبادیان، همانجا). به‌رغم نمای بدیع، پلان این ساختمان در ادامۀ بانکهای پیشین، و پیرو سلسله‌مراتب عملکردی همچون بانکهای دیگر بود (پارسی، همانجا)؛ برخی آن را متأثر از کلاسیسم مدرن (زرکش، 104، 105؛ نرسیسیناس، 132)، و برخی آن را متأثر از آثار محسن فروغی می‌دانند (پارسی، همانجا)؛ برخی نیز به‌سبب استفاده از خطوط مورب و منحنی در حفاظ فلزی، این بنا را به معماری آرت‌دکو پیوند می‌دهند (قبادیان، 240). در همان زمان، زمینهای بهداری ارتش در مجاورت این ساختمان خریداری (نک‍ : لوح)، و ساختمان بهداری برای بانک سپه در آن بر پا شد ( گزارش، 18؛ «نقل‌وانتقالات ... »، 68). بانک سپه در ۱۳۴۵ ش، این محوطه را که به «دارویی سپه» معـروف بـود، دیـوارکشـی کـرد («اخـبـار ... »، شم‍ 17، ص 74، 75).
در نخستین سالهای تأسیس بانک سپه، شمار پرسنل اندک، و فعالیت ادارات پشتیبان شعب کم بود و به همین سبب اتاقهایی در راهرو‌های مجاور ساختمان شعبۀ مرکزی به ادارات اختصاص داده شد و در طبقۀ دوم آن مدیرعامل و اعضای هیئت مدیره ساکن بودند (ابریشم‌کار، 13). در سالهای دهۀ 1340 ش، بخشی از این ساختمان به نام «سالن ادارۀ مرکزی بانک» خوانده می‌شد و مراسم قرعه‌کشی جوایز حسابهای پس‌انداز سودبخش بانک سپه («قرعه‌کشی جوایز ... »، 40، 41؛ «قرعه‌کشی نوبت ... »، 59)، و مجمع عمومی عادی سالانه در ادارۀ مرکزی انجام می‌گرفت («اخبار»، شم‍ 9، ص 59، شم‍ 13، ص 68، شم‍ 17، ص 50-51). ادارۀ مرکزی بانک سپه، مستقر در این ساختمان، با فرستادن بخش‌نامه‌ها به شعب سراسر کشور، مدیریت و هماهنگی آنها را بر عهده داشت («بخش‌نامه ... »، 43). 
با گسترش فعالیت بانک و افزایش شمار پرسنل و فعالیت ادارات، تعداد ادارات مرکزی افزایش یافت و ادارات پشتیبان بانک سپه نیز در نقاط مختلف شهر ‌تهران آغاز به کار کردند. این گسترش مسئولان بانک سپه را بر آن داشت تا با احداث ساختمانی دیگر همۀ ادارات مرکزی را یک‌جا مستقر کنند (همانجا). 
دست‌کم از ۱۳۴۶ ش، عملیات ساخت بنای ادارات مرکزی آغـاز شد («اخبار»، شم‍ 21، ص 67). به روایتی، در ۱۳۴۷ ش (نک‍ : لوح)، و به روایتی دیگر در ۱۳۴۹ ش («اخبار»، شم‍ 29، ص 61، شم‍ 37، ص 61)، ساختمان بلند هفت‌طبقه‌ای که در آن زمان در شمار بزرگ‌ترین بانکها بود، به طراحی مهندس هوشنگ سیحون بر پا شد که شامل همکف و دو طبقه زیرزمین به مساحت تقریبی هر طبقه 950 مـ2 بود (پارسی، 38؛ ابریشم‌کار، 14؛ نیز نک‍ : لوح). این بنا در شمار بناهای مدرن به شمار می‌رفت (پارسی، همانجا؛ حقیر، 468) و گاهی آن را نخستین بنای مدرن ایرانی و آغاز سبک بین‌الملل می‌دانند (پارسی، همانجا). پیش از برپایی این بنا، در معماری معاصر ایران از بتن در اجزای سازه‌ای استفاده می‌شد (قبادیان، 238)، اما این بنا نخستین بنایی است که در نمای آن بتن نمایان به کار رفته است (سیحون، 132). استفاده از بتن نمایان و اجرای دقیق و ایجاد پنجره‌ها مهم‌ترین ویژگیهای این بناست (پارسی، همانجا). از نظر طراح، بداعت در به‌کارگیری ساخت‌مایه‌های نو، این بنا را از سنت معماری ایران خارج نکرده است؛ وی ادعا نموده که بازشو‌های آن اقتباسی از ایوانها در معماری ایرانی است (خانی‌زاد، 234؛ اشراق، 126-127). 
طرح و ساخت‌مایه‌های به‌کاررفته در این بنا با مخالفتهای بسیاری رو‌به‌رو شد (سیحون، همانجا). مدیرکل وقت بانک سپه، تیمسار فرج‌الله آق‌اولی، اصرار می‌کرد که روی بتنها در نما باید با سنگ و رنگ یا ماده‌ای دیگر پوشانده شود؛ که سرانجام نظر طراح را پذیرفت و به استفاده از بتن نمایان در نما رضایت داد (اشراق، بش‍ ‍). ارتشبد یزدان‌پناه، از اعضای هیئت مدیرۀ بانک سپه نیز خواستار تخریب این بنا شد، چراکه باور داشت بالکنهای ایوان‌مانند این بنا به مَزغلها (روزنهای قلعه‌های نظامی) شباهت دارد که با مداخلۀ فرح‌ پهلوی این بنا از تخریب احتمالی مصون ماند (خانی‌زاد، همانجا). در این طرح، سیحون برای جلب اعتماد و القای پشتوانۀ مالی بانک همچون دیگر بانکها، از سردر‌های باشکوه مانند ساختمان شعبۀ مرکزی استفاده نکرد و برای تحقق این هدف فناوری روز را در بنا به کار گرفت و آن را بلند‌مرتبه‌ ساخت (پارسی، همانجا). 
از سال ۱۳۵۰ ش، جلسات مجمع عمومی عادی سالانۀ بانک سپه در این ساختمان که به «ساختمان ادارۀ مرکزی» شهرت داشت، برگزار می‌شد («اخبـار»، شم‍ 37، ص 38، شم‍ 41، ص 31). ایـن ساختمـان یـک ورودی اصـلی و ورودی پارکینگ در داخل خیابان امام خمینی دارد که به‌سبب مسائل امنیتی و ترافیکی بسته است و از یک ورودی فرعی در پشت ساختمان استفاده می‌شود (ابریشم‌کار، 19). هر طبقه یک کریدور اصلی دارد که به دو راهرو شرقی و غربی مرتبط می‌شود و اتاقهای کار و بایگانی پیرامون این کریدور و راهرو‌ها جا گرفته‌اند. آنچه در طراحی داخلی این بنا جلب توجه می‌کند، قراردادن دو بالکن بدون استفاده در اتاقهای جنوبی است. این بالکنها، بنابر ادعای طراح، از ایوانهای معماری ایران اقتباس شده‌اند؛ ازاین‌رو، طرح این بنا در ادامۀ سنت معمـاری قرار دارد (نک‍ : اشراق، همـانجا؛ حسن‌پور، 44؛ قبادیان، 238؛ پارسی، 36). این بالکنها عمقی حدود دو متر دارند و طراح آن را افزون‌بر جلوگیری از نفوذ نور شدید در تابستان (خانی‌زاد، همانجا)، برای ایجاد حد فاصلی بین فضای کار و خیابان پررفت‌وآمد طراحی کرده است (ابریشم‌کار، 15). این ساختمان غیر از تعمیراتی جزئی، نظیر تعمیر و نگهداری سیستمهای تأسیساتی و تعویض برخی قطعات و افزوده‌شدن یک آسانسور در 13۷۴ ش، تغییری نداشته است (همو، 21). 

مآخذ

ابریشم‌کار، محسن، ساختمان ادارات مرکزی بانک سپه، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشکدۀ معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، 1381 ش؛ «اخبار مربوط به بانک سپه»، مجلۀ بانک سپه، تهران، 1343 ش، س 3، شم‍ 9، 1344 ش، س4، شم‍ 13، 1345 ش، س 5، شم‍ 17، 1346 ش، س 6، شم‍ 21، 1348 ش، س 8، شم‍ 29، 1350 ش، س 10، شم‍ 37، 1351 ش، س 11، شم‍ 41؛ اشراق، عبدالحمید، «کلام آخر من ایران است، به مناسبت هشتادسالگی هوشنگ سیحون»، مهـراز (ویژه‌نـامۀ هوشنگ سیحـون، نک‍ : مل‍ )؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران، 1368 ش؛ «بخش‌نامۀ شماره 958 که از ادارۀ مرکزی به کلیۀ شعب صادر شده است»، مجلۀ بـانک سپه، تهران، 1343 ش، س 2، شم‍ 6؛ پارسی، فرامرز، «معماری بانک در ایران دیروز»، معمار، تهران، 1388 ش، شم‍ 56؛ پولاک، یاکوب ادوارد، ایران و ایرانیان، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، 1368 ش؛ تاریخ هشتادسالۀ بانک سپه، نخستین بانک ایرانی (1304-1384 ش)، تهران، 1384 ش؛ تهران‌نگاری؛ «تأسیس بانک سپه»، مجلۀ بانک سپه، تهران، 1342 ش، س 2، شم‍ 8؛ حسـن‌پـور، نـاصر و حسیـن سلطـان‌زاده، «عوامل پس‌زمینۀ تحولات معماری معاصر ایران در دوران پهلوی دوم و مقایسۀ تطبیقی آن با ترکیه»، باغ نظر، تهران، 1395 ش، س 13، شم‍ 44؛ حقیر، سعید، نظریۀ مدرنیته در معماری ایران، تهران، 1399 ش؛ خانی‌زاد، شهریار، هوشنگ سیحون، تهران، 1393 ش؛ زرکش، افسانه، «عوامل تأثیرگذار بر معماری ابنیۀ خصوصی در دورۀ پهلوی اول»، کتاب ماه هنر، تهران، 1390 ش، شم‍ 160؛ سیحون، هوشنگ، «گفت‌وگو با محمد قاری‌پور»، آبادی، تهران، 1384 ش، شم‍ 48؛ قبـادیان، وحید، سبک‌شنـاسی و مبـانی نظری در معماری معاصر ایران، تهران، 1392 ش؛ «قرعه‌کشی جوایز حسابهای پس‌اندازی سودبخش بانک سپه»، «قرعه‌کشی نوبت دوم جوایز حساب سودبخش»، مجلۀ بانک سپه، تهران، 1341 ش، شم‍ 3؛ کریمیان، علی، «وقف‌نامۀ قنات ناصریۀ دولت‌خانه (باغشاه)»، گنجینۀ اسناد، تهران، 1381 ش، شم‍ 45 و 46؛ گزارش عملیات سی‌سالۀ بانک سپه، تهران، 1334 ش؛ گیلانی‌نژاد، مازیار، «تاریخچۀ سندیکای کارگران منبع آب تهران»، چیستا، تهران، 1388 ش، شم‍ 258 و 259؛ لـوح مـوجـود در مـوزۀ بـانک سپـه؛ نرسیسیانس، امیلیا و آرمان لوکس، «نقـش جامعۀ ایرانیان ارمنـی در ظهور معماری مدرن شهر تهران»، مطالعات اجتماعی ایران، تهران، 1388 ش، شم‍ 2؛ «نقل و انتقالات رؤسا و بازبینها و اسامی بازنشستگان بانک سپه در سال 1349»، مجلۀ بانک سپه، تهران، 1349 ش، س 9، شم‍ 36؛ نیز: 

Mehrazmagazine, www. mehrazmagazine .com (acc. Jun. 10, 2025).
فرزاد زره‌داران