بامداد روشن

بامداد روشن \bāmdād-e ro[w]šan\، روزنامۀ سیاسی ـ اجتماعی عصر قاجار. 
 روزنامۀ بامداد روشن در 16 ربیع‌‌الاول 1333 ق/ 1 فوریۀ 1915 م (سلطانی، 1/ 28؛ قاسمی، 90؛ صدر هاشمی، 2/ 5) به سردبیری میرزا محمد‌علی خان خراسانی، معروف به محمدعلی بامداد، در تهران آغاز به کار کرد، اما در 2 رمضان 1341 ق/ 18 آوریل 1923 م توقیف شد (نک‍ : ایرانیکا، III/ 656). بامداد روشن در 4 صفحه و با 5 ستون به چاپ می‌رسید. اندازۀ هر کاغذ آن نیز 59×43 سانتی‌متر تعیین شده بود. این روزنامه با چاپ سُربی در مطبعۀ باقرزاده چاپ می‌‌شد (صدر هاشمی، ایرانیکا، همانجاها). این مطبعه در کنار شمس‌العماره، در خیابان ناصریه قرار داشت (حمیدی، 324؛ سرتیپ‌‌زاده، 55). هزینۀ اشتراک سالیانۀ آن در تهران 60 قِران، اشتراک شش‌ماهه 26 قران، در دیگر شهرها 25 یا 55 قران و در خارج از کشور 70 یا 80 قران بود (صدر هاشمی، ایرانیکا، همانجاها). تک‌نمرۀ آن، 5 شاهی به فروش می‌رسید (سرتیپ‌زاده، همانجا)؛ سپس قیمت آن به یک عباسی افزایش یافت (حمیدی، همانجا). شماره‌های این روزنامه در کتابخانه‌های اصلی ایران و کتابخانۀ دانشگاه کیمبریج نگهداری می‌شود ( ایرانیکا، همانجا). 
محمدعلی بامداد، سردبیر روزنامه، از شخصیتهای برجستۀ علمی ـ ادبی و از پیش‌گامان نهضت مشروطه بود. وی نزد استادان برجسته‌ای مانند ملا محمدکاظم خراسانی و حاج میرزا حبیب خراسانی مراتب علمی را گذراند. در دوران سلطنت محمدعلی شاه قاجار (1324-1327 ق/ 1906- 1909 م)، هم‌زمان با مشروطیت و افتتاح مجلس، رهسپار تهران شد (بامداد، 3/ 420؛ نظری، 169). او پیش از تأسیس ادارۀ ثبت احوال، به میرزا محمدعلی خان خراسانی معروف بود؛ اما ازآنجاکه در شاعری دستی داشت و متخلص به «بامداد» بود، نام خود را به محمدعلی بامداد تغییر داد (بامداد، 3/ 421). 
بامداد در دوران حیات خویش مناصبی مانند ریاست ادارۀ معارف و اوقاف و فرهنگ شیراز، نمایندگی مجلس شورای ملی، مدیرکلی وزارت دادگستری و بازرسی دولت در بانک ملی را به عهده گرفت (مشار، 4/ 140؛ نظری، 170). وی همچنین عضو ششمین دورۀ مجلس و از مؤسسان حزب ایران ( ایرانیکا، همانجا)، نیز نویسنده و سردبیر روزنامه‌های آفتاب و شورا بود (بامداد، همانجا). او برضد استبداد مقاله‌هایی نوشت؛ سپس در گشایش مجلس سوم، در اوایل جنگ جهانی اول (1914- 1918 م)، روزنامۀ بامداد روشن را راه‌‌اندازی کرد (نظری، همانجا؛ ذاکرحسین، 76). بامداد ازجمله مخالفان وثوق‌الدوله، نخست‌وزیر وقت، بود و به‌سبب مخالفتهایش با قرارداد 1919 م بازداشت شد (بامداد، 3/ 422). وی در 1330 ش در تهران، بر اثر سانحۀ تصادف درگذشت و در امامزاده عبدالله شهرری به خاک سپرده شد (فرخ، 1/ 213؛ نظری، همانجا). 
روزنامۀ بامداد روشن با 3 بار انتشار در روزهای زوج، و بیان اوضاع اجتماعی ـ سیاسی عصر قاجار، و نیز مخاطب قراردادن عامۀ مردم، از اتحاد اسلام و استقلال ایران حمایت می‌کرد (قاسمی، 90-91؛ برزین، 82؛ صدر هاشمی، ذاکرحسین، همانجاهـا). در مقالۀ افتتـاحی روزنامه آمده است: «اوضاع امروزی ما و منظورات ما، نامۀ ملی ما در موقعی انتشار خود را آغاز می‌کند که برای عالم صلح و مسالمت، ابداً مجال خودنمایی و اظهار حیات باقی نمانده ... » (نک‍ : بامداد ... ). سپس وی هدف از انتشار این روزنامه را آگاه‌کردن ملت ایران از ظلم و ستم بیگانگان بیان می‌کند؛ اما به‌طور کلی مندرجات روزنامۀ بامداد روشن شامل سرمقاله، اخبار داخلی و خارجی بوده است. سرمقاله معمولاً به اوضاع سیاسی و اجتماعی کشور می‌پرداخت و با عناوینی مانند «پروگرام کابینۀ جدید»، «کارکنان ایران بخوانند» و «در ایـام فترت چـه کرده‌اند؟» آغاز می‌شد. این روزنامه اخبار خارجی و نیز مسائل مربوط به جنگ را به‌تفصیل بیان می‌کرد؛ همچنین در پاورقی صفحات دوم و سوم شرح‌حال رجال بزرگ آورده می‌شد. روزنامۀ یادشده در شوال 1335، دو سال پس از انتشار، توقیف شد (صدر هاشمی، همانجا) و روزنامۀ وطن (نک‍ : مآخذ) خبر توقیف آن را در شمارۀ پنجم از سال نهم خویش با عنوان «یک خبر تأثرآمیز» منتشر کرد. در این روزنامه چنین آمده است: « ... به مندرجات نمرات قبل آن جریده رجوع کردیم، چیزی که باعث توقیف باشد، دیده نشد»؛ سپس در 1301 ش، سردبیری آن به میرزا حسین خان قزوینی سپرده، و دیگربار منتشر شد (صدر هاشمی، برزین، سرتیپ‌زاده، همانجاها). 

مآخذ

بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، 1371 ش؛ بامـداد روشـن، 1333 ق، س 1، شم‍ 1؛ برزیـن، مسعود، شناسنـامۀ مطبوعات ایران، تهران، 1371 ش؛ حمیدی، محمدرضا، تاریخ مطبوعات قزوین، قزوین، 1380 ش؛ ذاکرحسین، عبدالرحیم، مطبوعات سیاسی ایران در عصر مشروطیت، تهران، 1368 ش؛ سرتیپ‌زاده، بیژن، فهرست روزنامه‌های موجود در کتابخانۀ ملی، تهران، 1356 ش؛ سلطانی، مرتضى، فهرست روزنامه‌های فارسی، تهـران، 1354 ش؛ صدر هـاشمی، محمد، تـاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، 1363 ش؛ فرخ، محمود، سفینه، مشهـد، 1330 ش؛ قاسمی، فرید، راهنمای مطبوعات ایران، تهران، 1372 ش؛ مشار، خانبابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، تهران، 1342 ش؛ نظری، منوچهر، رجال پارلمانی ایران، تهران، 1388 ش؛ وطن، بی‌تا، س 9، شم‍ 5؛ نیز:

Iranica.

فاطمه کارگر جهرمی