بالان، بدرالملوک

بامداد (تکین) \bāmdād (takīn)\، بدرالملوک، نویسنده، روزنامه‌نگار، آموزگار و فعال اجتماعی در حوزۀ زنان. 

بدرالملوک در ۱۲۷۷ ش/ 1898 م، در تهران زاده شد. پدرش حاج آقا خان تکین، بازرگان و از مشروطه‌خواهان بود (جواهرکلام، ۸۵). او تحصیلات خود را نزد معلم سرخانه به پایان رسانید و به همراه ادبیات زبان فارسی، زبان فرانسه نیز آموخت (همانجا؛ قویمـی، ۲۰۵)؛ سپـس، برای ادامـۀ تحصیل بـه مـدرسـۀ دارالمعلمـات (مدرسۀ تربیت آموزگار زن برای مدارس دخترانه) راه یافت (همانجا). این مدرسه در دوران حکومت رضا شـاه در 1315 ش، به دانش‌سرای دختران (دایرةالمعارف ... ، ذیل ترکیب) تغییر نـام داد. بدرالملوک پس از گذرانـدن دورۀ دارالمعلمات در 1304 ش، به تدریس و معاونت همان نهاد برگزیده شد (دولتشاهی، ۶۹؛ پیرنیا، ۶۲؛ قویمی، همانجا) و پس از آن، به‌عنوان نخستین گروه زنان دانشجو به دانش‌سرای عالی رفت و در رشتۀ فلسفه و علوم تربیتی لیسانس گرفت (همانجا؛ نیز جواهرکلام، 85-86). 
بدرالملوک در ۱۳۱۴ ش، با تأیید رضا شاه، نخستین کانون صنفی در حوزۀ زنان را پایه‌ریزی کرد (دولتشاهی، همانجا). در همین دوره از او مقالاتی با امضای بدرالملوک صبا در نشریۀ ایرانشهر، به مدیرمسئولی حسین کاظم‌زادۀ ایرانشهری به چـاپ رسید (صبا، 665-۶۷۵؛ جواهرکلام، ۸۵). وی پس از پایان جنگ جهانی دوم (۱۹۴۵ م/ 1324 ش) به آمریکا رفت و در رشتـۀ آموزش‌وپرورش در مقطع فوق ‌لیسانس از دانشگاه کلمبیا فارغ‌التحصیل شد (بامداد، <نک‍ : توضیح صفحۀ عنوان>؛ قویمی، همانجا). او پس از پایان تحصیلات، به ایران بازگشت و فعالیت خود را در حوزۀ آموزش‌وپرورش و زنان ادامه داد (نک‍ : جواهـرکلام، 86-87) و هفته‌نـامۀ زن امـروز را در ۱۳۲۳ و 1329 ش منتشر کرد (نک‍ : زن ... ، 1؛ دولتشاهی، همانجا). 
بدرالملوک 3‌ بار ازدواج کرد. ازدواج نخستش با میرزا حسین خان صبا، مدیر روزنامۀ ستارۀ ایران بود و مقاله‌هایی در این روزنامه با امضای «بدرالملوک صبا» منتشـر می‌کرد (نک‍ : شم‍ 53). وی پس از آن، بـا مسئول چاپخانۀ ارتش ازدواج کرد و برای سومین بار با ابوالفضل بامداد پیمان زناشویی بست و با نام‌خانوادگی همسرش شهرت یافت (دژم، ۷۲؛ پیرنیا، همانجا). ثمرۀ ازدواج سوم او دو دختر به نامهای پروین و نسرین است (فرخ‌زاد، ۱۴۱-۱۴۲؛ قویمی، ۲۰۷). بدرالملوک در ۱۳۶۶ ش/ 1987 م درگذشت (دولتشاهی، همانجا). 
ازجمله فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی بدرالملوک این موارد را می‌توان نام برد: 
۱. کانون بانوان: این کانون در ۱۳۱۴ ش، با حمـایت و پشتیبانی رضا شاه تأسیس شد و هدف آن ارتقای ارزش زنان و نقش آنها در جامعه بود. بدرالملوک از مخالفین سرسخت حجاب زنان بود و در جشن ۱۷ دی ۱۳۱۴، که به مناسبت کشف حجاب برگزار شد، از حامیان و مشوقان اصلی این اقدام رضا شاه به شمار می‌رفت (نک‍ : گاهنامه ... ، ۱/ ۱۴۲؛ ساناساریان، ۱۰۱). 
۲. انتشار هفته‌نامۀ زن امروز: این نشریه به مدیرمسئولی و سردبیری او از ۱۳۲۳ تا ۱۳۲۹ ش به چاپ می‌رسید (دولتشاهی، ۶۹-70؛ پیرنیا، ۶۲؛ جواهرکلام، ۸۷). 
۳. تأسیس دبستان بامداد: این دبستان نخستین مدرسۀ مختلط در ایران به شمار می‌رود که در ۱۳۳۰ ش تأسیس شد و هدف از تأسیس آن اجرای روشهای نوین آموزش‌‌وپرورش و ارتقای اجتماعی جوانان ایران در مدرسه بود (پیرنیا، جواهرکلام، همانجاها). 
۴. پایه‌گذاری جمعیت زنان هوادار اعلامیۀ حقوق بشر: این جمعیت نخست با نام جمعیت زنان ایران در ۱۳۲۱ ش، آغاز به کار کرد و در ۱۳۳۵ ش، به ‌نام سازمان زنان طرف‌دار اعلامیۀ حقوق بشر تغییر نام یافت. هدف این نهاد کوشش در اجرای آن دسته از مواد اعلامیۀ جهانی حقوق بشر بود که به حقوق زنان مربوط است (همانجا).
۵. فعالیت در رادیو ملی ایران: با تأسیس رادیو در 1318 ش در ایران، او تنها زنی بود که به عضویت کمیسیون اصلی تهیۀ گفتارهای رادیو ایران درآمد. بامداد مدتی مشاور رادیو ایران در امور راهنمایی خانواده‌ها و جوانان بود (همو، نیز دژم، همانجاها). 

آثـار

۱. تدبیر منزل و دستور بچه‌داری (1310 ش): این کتاب از زبان فرانسه به فارسی ترجمه، و منتشر شده است. سبب ترجمه و انتشار کتاب این بود که در ۱۳۰۴ ش، وزارت معارف دروس خانه‌داری را در برنامۀ تحصیلی مدارس و دارالمعلمات وارد کرد. بامداد تدریس آنها را در دارالمعلمات بر عهده گرفت و به‌سبب نبود کتاب و جزوۀ درسی، او این درس را از کتابهای فرانسوی ترجمه کرد و با نیازهای خانواده‌های ایرانی تطبیق داد و نام تألیف خود را تدبیر منزل نهاد (جواهرکلام، ۸۵-86). 
۲. اخلاق و آداب معاشرت؛ ۳. راهنمای طباخی (بهترین خوراکهای ایرانی و فرنگی)؛ ۴. روان‌شناسی یا معرفت‌‌النفس، دربارۀ تعلیم‌وتربیت دانش‌آموزان؛ ۵. هدف پرورش زن؛ ۶. تعلیم‌وتربیت دموکراسی در ایران (۱۳۲۹ ش). 
۷. زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید (1347 ش) که یکی از مهم‌ترین آثار او در حوزۀ فعالیتهای اجتماعی است.
۸. مقالاتی با موضوع زنان در روزنامه‌های ستارۀ ایران و گل زرد، نیز مجله‌های ایرانشهر و فرنگستان در خارج از کشور به زبان فارسی (فرخ‌زاد، 141؛ دژم، 72؛ جواهرکلام، همانجا). 

مآخذ

بامداد، بدرالملوک، تعلیم‌وتربیت دموکراسی در ایران، تهران، 1329 ش؛ پیرنیا، منصوره، سالارزنان ایران، به کوشش داریوش پیرنیا، واشینگتن، ۱۹۹۵ م؛ جواهرکلام، شمس‌الملوک، زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، تهران، ۱۳۴۷ ش؛ دایرةالمعارف فارسی؛ دژم، عذرا، اولین زنان، تهران، ۱۳۸۴ ش؛ دولتشاهی، مهرانگیز، خاطرات، به کوشش شاهرخ مسکوب، تهران، ۱۳۹۰ ش؛ زن امـروز، تهـران، ۱۳۲۳ ش، شم‍ ۲؛ ساناساریـان، الیز، جنبش حقوق زنان در ایران، ترجمۀ نوشین احمدی خراسانی، تهران، ۱۳۸۴ ش؛ ستارۀ ایران، تهران، ۱۳۳۵ ق، شم‍ ۵۳؛ صبا، بدرالملـوک، «عقیدۀ خانم بدرالملـوک صبا»، ایرانشهر، تهران، ۱۲۹۳ ش، س 2، شم‍ ۱۱-۱۲؛ فرخ‌زاد، پوران، کارنمای زنان کارای ایران، از دیروز تا امروز، تهران، ۱۳۸۱ ش؛ قویمی، فخری (خشایار وزیری)، کارنامۀ زنان مشهور ایران، تهران، ۱۳۵۲ ش؛ گاهنامۀ پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی، تهران، ۱۳۵۵ ش.

فیروزه ملایری