باقرزاده، چاپخانه

باقرزاده، چاپخانه \čāp-xāne-ye bāqerzāde\، چاپخانه‌ای سربی در تهران که با مشارکت دو برادر به نامهای میرزا عباسقلی خان و میرزا حسین خان باقرزادۀ اصفهانی تأسیس شد (1330 ق/ 1912 م) و حدود 4 دهه در عرصۀ چاپ کتاب، روزنامه و نشریات فعال بود. نام چاپخانه در طول دورۀ فعالیت آن تغییراتی داشته است؛ به‌طوری‌که در ابتدای کار «مطبعۀ برادران باقراُف» نامیده می‌شد، سپس در 1331 ق، عنوان «مطبعۀ برادران باقرزاده» گرفت و پس از چندی، از عنوان «چاپخانۀ باقرزاده» استفاده کرد و گاه نیز عناوینی مانند «شعبۀ مطبعۀ شرکت برادران باقرزاده» یا «چاپخانۀ حسین باقرزاده» داشت (نک‍ : کتاب ... ، صفحه‌عنوان؛ نیز ادامۀ مقاله). 
در سربرگی برجای‌مانده در مجموعۀ اسناد مربوط به آیت‌الله شیخ حسین لنکرانی، آغاز فعالیت چاپخانه 1330 ق ثبت شده است. چاپخانه افزون‌بر چاپ، به خدمات دیگری مانند فروش کاغذ و صحافی نیز می‌پرداخت (نک‍ : ابوالحسنی، 113). چاپخانۀ باقرزاده مدتها در خیابان لاله‌زار، اول کوچۀ امین‌السلطان جای داشت و افزون‌بر چاپ کتاب و نشریات، سفارشات دیگری همچون چاپ کارت ویزیت نیز قبول می‌کرد ( نامه ... ، شم‍ 4، ص 4). 
نام اولیۀ چاپخانه باعث شده است برخی به‌نادرست این مؤسسه را متعلق به باقراُف، مالک گراندهتل تهران بدانند (نک‍ : آبادیـان، 31). افـزون‌براینکه مستندی بـرای مرتبط‌دانستن برادران باقرزاده با باقراف، صاحب گراندهتل، وجود ندارد، مشی حرفه‌ای و رویکرد مذهبی آنها نیز مؤید این تمایز است؛ برای نمونه، میرزا حسین خان باقرزاده به هزینۀ شخصی خود کتابهای مذهبی مانند افاضات عظیمیه و تذکرة العظیمیه را به چاپ رسانده است (نک‍ : کلبـاسی، تذکـرة ... ، 1، افاضـات، صفحـه‌عنـوان). ردیه‌هایی نیز بر بهائیان و ازلیان به نامهای مبلغ بهایی در محضر شریف حضرت آیت‌الله خالصی (چ 1305 ش، نک‍ : ابوالحسنی، 111) و براهین قطعیه در تقبیح بابیه اثـر سرکشیک‌زاده (چ 1335 ق) در چاپخانۀ برادران باقرزاده به چاپ رسیده‌اند. 
از کتابهایی که در نخستین سال آغاز به کار چاپخانه به چاپ رسید، می‌توان سفرنامۀ آنتونی شرلی (1330 ق) ترجمۀ احمد مشیر را نام برد. در سال دوم نیز چند کتاب با حمایت سردار اسعد بختیاری ترجمه شد و به چاپ رسید؛ «سفرنامۀ تاورنیه» با عنوان کتاب تاورنیه، ترجمۀ نظم‌الدوله ابوتراب نوری که در محرم 1331 منتشر شد، نیز کتاب آبی از جملۀ این آثار است. از دیگر ترجمه‌های قابل توجهی که در سالهای اولیۀ فعالیت چاپخانۀ برادران باقرزاده به چاپ رسید، می‌توان از مجلدات احسن التواریخ، اثر محمد فریدبیک (1332 ق) که میرزا عبدالباقی مستوفی آن را از ترکی به فارسی ترجمه کرده بود، و کتاب راه زندگانی (1336 ق)، ترجمۀ علی‌اصغر حکمت یاد کرد. در همین سالها چاپخانه سفارشات چاپی به زبانهای فارسی و لاتین نیز قبول می‌کرد و برخی از آثار چاپی آن، دوزبانه بودند (برای نمونه، نک‍ : نظام‌نامه ... ، سراسر اثر). چاپخانه در سالهای بعد نیز به چاپ آثار ترجمه‌شده پرداخت که از آن میان می‌توان به تفوق انگلوساکسون اثر ادمون دمولن، ترجمۀ علی دشتی (1302 ش)، و علل عمومی بحران اقتصادی دنیا، ترجمۀ اسفندیاری (1310 ش) اشاره داشت. 
به نظر می‌رسد حدود سالهای 1300-1301 ش، مطبعۀ برادران باقرزاده تغییراتی را تجربه کرده باشد. روزنامۀ نهضت شرق که نخستین بار در 1300 ش در تهران به چاپ رسید، در چند شمارۀ اول خود آگهی‌ای بدین مضمون منتشر کرده است که «مطبعۀ نهضت شرق» که پیش‌تر نام «باقرزاده» داشت، آمادۀ پذیرفتن سفارشات چاپی مشتریان است (نک‍ : شم‍ 1، ص 8؛ صدر هـاشمی، 4/ 323- 324). چاپخانۀ نهضت شرق به‌صورت مستقل از چاپخانۀ باقرزاده چندین سال در خیابان ناصریه فعالیت داشت؛ به‌طوری‌که در 1306 ش در کنار چاپخانۀ باقرزاده عضـوی از اتحـادیۀ «شرکت مطـابع طهـران» بـود (نک‍ : گاهنامه ... ، 82). 
در سال 1303 ش، میرزا عباسقلی خان باقرزاده درگذشت و پس از او میرزا حسین خان باقرزاده به ادارۀ چاپخـانه پرداخت (نک‍ : مجلـه ... ، شم‍ 4؛ صفحه‌عنـوان)؛ بااین‌حال، نام چاپخانه همچنان عنوان «برادران باقرزاده» بود؛ گرچه در برخی آثار چاپی، هم‌زمان دو عنوان «مطبعۀ باقرزاده» و «مطبعۀ برادران باقرزاده» روی جلـد و صفحـات اولیۀ کتاب به چشم می‌خورد (نک‍ : بغـایری، روی جلد و صفحه‌عنوان). 
در حدود سال 1304 ش، بر صفحه‌عنوان رمانی به نام بل روز یا حکایت منوچهر، که به سفارش کتابخانۀ خورشید تهران به چاپ رسید، نیز روی رسالۀ اقتصاد اثر رضازادۀ شفق، نام چاپخانه به‌صورت «شعبۀ مطبعۀ شرکت برادران باقرزاده» دیده می‌شود. ازاین‌رو، به نظر می‌رسد چاپخانۀ باقرزاده در این زمان دو واحد چاپخانۀ مجزا داشت. چنان‌که اشاره شد، چاپخانۀ باقرزاده عضو تشکیلات صنفی چاپخانه‌داران با عنوان «شرکت مطابع طهران» بود ( گاهنامه، همانجا). چاپخانۀ باقرزاده چند نوبت به تجهیز دستگاههای چاپ خود پرداخت؛ ازجمله در 1307 ش، آگهی‌ای از سوی چاپخانه منتشر شد مبنی‌بر اینکه چاپخانه حروف سربی خود را نوسازی کرده، و آمادۀ قبول سفارشهای چاپی است (تقدم، 640). 
در بین سالهای 1311-1315 ش، نام چاپخانه روی آثار چاپی گاه به‌صورت «چاپخانۀ حسین باقرزاده» ثبت می‌شد (بـرای نمونه، نک‍ : مسعودی، صفحه‌عنـوان) و ازاین‌پس، خبری از عنوان «برادران» در نام چاپخانه نیست. از جملۀ فعالیتهای چاپی چاپخانۀ باقرزاده، قبول سفارش چاپ کتاب از دیگر کتاب‌فروشیها و ناشران تهرانی بود. برای نمونه، کتاب شارل ـ عبدالرحمـان اثر جرجی زیدان به سفـارش کتابخانۀ خلخالی ــ که در خیابان ناصریه فعالیت داشت ــ به چاپ رسید (زیدان، صفحه‌عنوان). چاپخانۀ باقرزاده ازاین‌طریق در سالهای جنگ جهانی دوم (1318 ش بب‍‌ )، مجموعه‌ای از داستانهای عامه‌پسند را چاپ کرد. داستانهای پاکدامن (1319 ش)، نینا (1319 ش)، دوشیزۀ گمنام (1319 ش)، فلسفۀ عشق (1319 ش) به سفارش بنگاه افشاری، و نیز دستهای قاتل، شیطان لنگ، و خاطرات رئیس جاسوسی فرانسه، سفارش ادارۀ مطبوعاتی پروین، از این شمارند (برای اطلاعات کتاب‌شناسی و نسخۀ الکترونیک این آثار، نک‍ : وبگاه ... ، بش‍‌ ). چاپخانۀ باقرزاده تا 1329 ش فعالیت چاپی داشت. گویا چند جزوه به نامهای «ابلاغیۀ دولت، دستور به مالکین و مستأجرین» (تیرماه 1329) و «اعلامیۀ وزارت جنگ، قانون جدید نظام وظیفه ... » (شهریور 1329) از آخرین آثاری باشند که در این چاپخانه به چاپ رسیده‌اند. 
گفتنی است شماری از نویسندگان و مؤلفان خود مستقیماً کتابهایشان را برای چاپ به این چاپخانه می‌سپردند؛ مانند خلد برین که در 1307 ش به کوشش حسین کوهی کرمانی، مدیر نشریۀ نسیم صبا، چاپ شده، و جفت پاک که تألیف حسینقلی میرزا سالور (نک‍ : سالور، صفحه‌عنوان)، ملقب به عمادالسلطنه است. چاپخانۀ باقرزاده سفارش چاپ کتاب از خارج تهران را نیز می‌پذیرفت؛ چنان‌که دکتر تومانیانس مقیم اهواز در 1309 ش، کتابهای فرمولر طبی و چرا سوزاک و سفلیس معالجه نمی‌شود را برای چاپ به چاپخانۀ برادران باقرزاده سپرده بود. 
از متون ادبی و تاریخی‌ای که در این چاپخانه به چاپ رسیده است، می‌توان از نمایشنامۀ ایرانیان (1308 ش)، اثر آشیل (آیسخولوس) یونانی، ترجمۀ علی‌اصغر شمیم همدانی، رمان طائیس (1308 ش) و عصیان فرشتگان (1309 ش)، اثر آناتول فرانس، ترجمۀ قاسم غنی یاد کرد؛ همچنین شماری از متون قوانین، گزارشهای رسمی دولتی، آیین‌نامه‌ها و نشریات مربوط به مؤسسات دولتی در چاپخانۀ باقرزاده به چاپ رسیده است. انتشار مجلداتی از کتاب آبی، گزارشات وزارت امور خارجۀ انگلیس دربارۀ ایران (ج 4، محرم 1331)؛ دستور تعلیمات شش‌سالۀ مدارس ابتدایی نسوان (1303 ش)؛ دومین راپورت شش‌ماهۀ صحیۀ کل راجع به شش‌ماه آخر سال (1305 ش)؛ راپرت ریاست کل بانک ایران به هیئت محترم دولت (1291 ش/ 1331 ق)؛ راپرت سالیانۀ ادارۀ کل طرق و شوارع مملکت ایران (1305 ش)؛ شرکت‌نامه و اساسنامۀ موقتی بانک سهامی پهلوی (1309 ش)؛ قانون ثبت اسناد و املاک (1300 ش)؛ قانون اصول تشکیلات عدلیه مندرج در قانون کامل نظام وظیفۀ عمومی مصوبۀ 30 شهریور (1310 ش)؛ قانون مالیات مستغلات (بعد از 1300 ش)؛ قانون مجازات عمومی (1304 ش)؛ قانون مدنی (1310 ش)؛ کاپیتولاسیون و ایران (1332 ق)؛ کتابچۀ تعیین حدود حوزۀ اختیارات دفاتر اسناد رسمی (1308 ش)؛ نظام‌نامۀ خدمات پیاده (1302 ش)؛ نظام‌نامۀ قانونی به‌جهت اخذ حقوق گمرکی که به موجب قرارداد 1920 دولتین ایران و انگلیس در آن تجدیدنظر شده است (1299 ش)؛ نظام‌نامۀ موقتی تجسس و تفسیر اطلاعات (1310 ش)؛ و نظام‌نامه و کاتالوگ موزۀ ملی ایران (1335 ق/ 1295 ش) از این نوع آثار چاپی‌اند. به این فهرست می‌توان شماری از کتابهای درسی و آموزشی مانند نقشه‌برداری نظامی از مجموعۀ نشریات مدارس نظام را افزود. 
از روزنامه‌هایی که در چاپخانۀ باقرزاده به چاپ رسیدند، می‌توان به این موارد اشاره کرد: آسیا (1301 ش)، آسیای وسطا (1341 ق/ 1301 ش)، اقتصاد ایران (1338 ق)، آیینۀ ایران (1348 ق/ 1308 ش)، بامداد روشن (1333 ق)، پروانه (1301 ش)، تنبیه درخشان (1332 ش)، جنوب (1302 ش)، حصار عدل (1301 ش)، دموکراسی (1341 ق/ 1301 ش)، زنبور (1300 ش)، ستارۀ شرق (1301 ق)، عصر جدید (1334 ق)، عظمت اسلام (1302 ش)، ماه نو (1339 ق)، نامۀ آزاد (1303 ش)، نامۀ فرهنگ (1304 ش)، نجات وطن (1302 ش) و نهضت شرق (1300 ش) (صدر هاشمی، 1/ 172، 174، جم‍‌ )؛ همچنین مجلات آرمان (1309 ش)، اختر دانش (1297 ق)، بیطاری (1334 ق)، پروین (1331 ق)، حیات ایران (1301 ش)، رهنما (1297 ش)، سروش ایران (1335 ق)، علوم مالیه و اقتصاد (1303 ش) و گلشن (1296 ش) را باید به فهرست آثار چاپی این چاپخانه افزود. 

مآخذ

آبادیان، حسین، ایران از سقوط مشروطه تا کودتای سوم اسفند، تهران، 1385 ش؛ ابوالحسنی، علی، «اظهارات و خاطرات آیت‌الله حاج شیخ حسین لنکرانی دربارۀ بابیگری و بهـائیـگـری»، مطـالعـات تـاریخـی، 1386 ش، شم‍ 17؛ بغـایـری، عبدالرزاق، ما مهندس داریم، تهران، 1305 ش؛ تقدم (مجله)، تهران، 1307 ش، شم‍ 8؛ زیدان، جرجی، شارل ـ عبدالرحمان، تهران، 1333 ق [تاریخ مقدمه]؛ سالور، حسینقلی میرزا، جفت پاک، تهران، 1311 ش؛ صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، 1363 ش؛ کتاب آبی، تهران، 1331 ق؛ کلباسی، محمدابراهیم، افاضات عظیمیه، تهران، 1348 ش؛ همو، تذکرة العظیمیه، تهران، مطبعۀ برادران باقرزاده، بی‌تا؛ گاهنامۀ تهران، به کوشش جلال‌الدین طهرانی، تهران، 1306 ش؛ مجلۀ علوم مالیه و اقتصاد، تهران، 1303 ش؛ مسعودی، محمد، جهان دانش، تهران، 1315 ش؛ نامۀ تجدد (روزنامه)، تهران، 1302 ش بب‍‌ ؛ نظام‌نامه و پروگرام مدرسۀ سیروس، تهران، 1333 ق؛ نهضت شرق (روزنامه)، تهران، 1300 ش/ 1340 ق؛ وبگاه کتابخانۀ حضرت آیت‌الله العظمى بروجردی (مل‍‌ )؛ نیز: 

Blib, www.blib.ir (acc. 2025/ 02/ 04). 
مسعود تاره