باغ وحش تهران

باغ وحش تهران \bāq-e vahš-e tehrān\، مجمـوعه‌ای علمـی ـ تفریحی، ویـژۀ نگهداری حیوانـات وحشی در محیطی محدود و تحت نظر. 
پیشینۀ نگهداری از حیوانات وحشی در تهران، به شکل مجموعۀ باغ‌ وحش، به دورۀ سلطنت ناصرالدین شاه قاجار (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1896 م) بازمی‌گردد. در نقشۀ نجم‌الدوله (1309 ق/ 1892 م) از تهران، دو خیابان شرقی و غربی باغ لاله‌زار به نام خیابان باغ وحش نام‌گذاری شده‌اند؛ همچنین در محلۀ دولت، شمال خیابان چراغ‌گاز در غرب کلاه‌فرنگی نواب نیز کوچۀ باغ ‌وحش نشان داده شده است. افزون‌بر باغ‌ وحش، محلی ویژه برای نگهداری فیل در تهران وجود داشت که «فیل‌خانه» نامیده می‌شد و بخشی از اصطبل سلطنتی به شمار می‌آمد. 
در نقشۀ نجم‌الدوله، در محلۀ سنگلج، جنوب محلۀ قمیها، کوچه‌ای به نام فیل‌خانه جانمایی شده است؛ همچنین در جنوب خیابان باغ معیرالممالک، سمت غرب سربازخانۀ دروازه نو نیز محل فیل‌خانه نشان داده شده است (تهرا‌ن‌نگاری، 32). 
گفتنی است انگیزۀ برپایی باغ وحش در تهران، ارتباط مستقیم با سفرهای اروپایی ناصرالدین شاه ندارد؛ زیرا نخستین سفر خارجی ناصرالدین شاه در 1290 ق/ 1873 م بود، اما نخستین اخبار از فعالیت باغ ‌وحش تهران به یک دهه پیش از آن بازمی‌گردد. روزنامۀ دولت علیۀ ایران در 1282 ق/ 1865 م، در خبری مشروح، از باغ ‌وحش دورۀ ناصری، با نام «مجمع‌الوحوش» یاد کرده است (شم‍ 662، ص 786). این تعبیر برای باغ وحش در متون دورۀ قاجار نیامده است و منابع همواره با تعبیر «باغ‌ وحش» از آن سخن گفته‌اند. برای نمونه، اعتمادالسلطنه که خود سرپرست باغ وحش ناصرالدین شاه بود، از تعبیر باغ وحش استفاده، و تصریح کرده است که حیوانات را در باغی درون قفسها نگاه می‌داشتند ( المآثر ... ، 135). 
نخستین گزارش مشروح از باغ‌ وحش، مربوط به سال 1282 ق است؛ زمانی‌که باغ وحش در بیرون حصار شاه‌تهماسبی، بیرون از دروازۀ دولت در باغ لاله‌زار جا داشت؛ بنابر این گزارش، در دهۀ 1270 ق، باغ وحش، نخست با ساختن قفسی نسبتاً بزرگ برای جای‌دادن پرندگان افتتاح شد. در 1279 ق، قفسی دیگر در کنار قفس پیشین برای نگهداری شماری از گربه‌سانها جای گرفت که 8 ذرع طول، و 5 ذرع عرض داشت. در سقف قفس، روزنه‌هایی برای تأمین نور تعبیه شده بود. در این قفس، دو ببر ماده که ببرهای مازندران بودند، یک شیر ماده از نواحی شوشتر و دزفول، و یک پلنگ نر در کنار هم نگهداری می‌شدند و همگی در 1282 ق/ 1865 م، سه‌ساله بودند. برای تغذیۀ حیوانات درون قفس، دو بار در روز گوشت گوسفند می‌دادند. مسئولان نگهداری از حیوانات، برای تغذیۀ آنها مستقیم وارد قفس می‌شدند و غذای هر حیوان را جلویش می‌گذاشتند و خود آنها نیز وظیفۀ نظافت قفس را بر عهده داشتند. این شیوۀ تهورآمیز غذادادن به حیوانات، سبب شد یکی از کارکنان که تجربۀ چندانی در نگهداری حیوانات نداشت، طعمۀ ببر گردد و باآنکه او را نجات دادند، پس از چندی، بر اثر آسیبهای وارده جان باخت. 
گفتنی است نگهداری درندگان در یک قفس، سبب شده بود که شیر ماده صاحب دو تولۀ دورگه از پلنگی نر شود. شیربچه‌ها در بدنشان خالهایی شبیه پلنگ داشتند. کارکنان باغ وحش پس از این اتفاق، قفس شیر و بچه‌هایش را از قفس دیگر درندگان جدا کردند (روزنامه ... ، شم‍ 572، ص 786-787). اعتمادالسلطنه ضمن اشاره به افزودن قفسهای باغ ‌وحش در 1282 ق، مدعی شده است که باغ‌ وحش لاله‌زار به‌منظور «تعلیم و تعلم علوم طبیعی» ساخته شده است ( تاریخ ... ، 3/ 1872). در همان سال، دختر فتحعلی شاه (1212-1250 ق/ 1797-1834 م)، سروجهان که همسر آقا خان اول بود و همراه شوهرش در هند به سر می‌برد، 3 زنجیر فیل و یک زنجیر کرگدن برای ناصرالدین شاه تحفه فرستاد. این هدایا با تشریفاتی خاص از دروازۀ شاه عبدالعظیم تهران به باغ ‌وحش لاله‌زار آورده شدند (بلاغی، 110-111، نیز نک‍ : دبا، آقا خان). 
باغ‌ وحش تهران با فروش زمینهای باغ لاله‌زار، به مکان جدیدی در حومۀ تهران، یعنی شکارگاه دوشان‌تپه، منتقل شد. مسئولیت ادارۀ باغ‌ وحش در 1299 ق، در دوشان‌تپه بنابر حکمی از سوی ناصرالدین شاه برعهدۀ سلطان حسین میـرزا، پیشخدمت خـاصه، بود ( ایـران، شم‍ 476، ص 1912). چون بیشتر حیوانات باغ ‌وحش تهران در اسارت بزرگ شده بودند و مرتب تغذیه می‌شدند، این امکان وجود داشت که در فضای آزاد کنار یکدیگر رها شوند. ویلز در سفرنامۀ خود یادآور شده است که هنگام بازدید از باغ ‌وحش ناصری، دو شیر، یک خرس و دو ببر در محوطه‌ای نسبتاً بزرگ رها بودند و چند گوزن و آهو و بز کوهی نیز در کنارشان چرا می‌کردند؛ حضور حیوانات گوشت‌خوار، عملاً خطری برای علف‌خواران به شمار نمی‌آمد (ص 70-71). اعتمادالسلطنه نیز در سخن از باغ ‌وحش دورۀ ناصری، به این موضوع اشاره کرده، و گفته است: در این باغ ‌وحش «شیر و آهو هم‌نفس‌اند، باز و تیهو هم‌قفس» ( المآثر، 135). 
از اخبار مربوط به باغ ‌وحش تهران به سال 1288 ق، مرگ ببر مازندران است. این ببر که در هنگام زنده‌گیری از جنگلهای مازندران توله‌ای نابالغ بود، پس از آنکه درشت‌جثه گشت، در قفسی به‌تنهایی نگهداری می‌شد. در کنار قفس او، قفسی با 3 قلاده پلنگ وجود داشت. روزی مأمور نگهداری حیوانات ــ چنان‌که در آن دوران معمول بود ــ دیوار و مـانع میان دو قفس را برداشت. ببر جوان به حکم غریزه، بـه یکی از پلنگهای هم‌قفـس حمله بـرد. گرچه پلنگ نخست از دست ببر گریخت، ولی سرانجام پلنگها با ببر درآویختند و او را کشتند ( ایـران، شم‍ 77، ص 308). 
مظفـرالـدیـن شـاه قـاجـار (سل‍ 1313-1324 ق/ 1896- 1906 م) نیز همچون پدرش، به نگهداری مجموعه‌ای از حیوانات در باغ‌ وحش علاقه‌مند بود. گویا باغ‌ وحش دورۀ مظفری همان باغ ‌وحش دوشان‌تپه بوده است. گفته‌اند در باغ‌ وحش حیواناتی از آسیا، افریقا و اروپا گردآوری شده بودند (ایروانی، 113). روزنامۀ اطلاع در 1318 ق، خبری منتشر کرد که بنابر آن، فردی روسی به نام موسیو نیکولای هارموسن از دولت ایران این امتیاز را گرفته بود که در تهران «باغی مشتمل‌بر حیوانات عجیبه و طیور غریبه» تأسیس کند (شم‍ 543، ص 3؛ نیز نک‍ : ملک‌المورخین، 575). از فعالیت هارموسن روسی آگاهی بیشتری در دست نیست، تنها می‌دانیم که باغ ‌وحش سلطنتی تهران تا پایان دورۀ مظفری برقرار بود. با مرگ مظفرالدین شاه و به‌سلطنت‌رسیدن محمدعلی شاه، کارکنان باغ وحش که مدتی مستمری آنها به تعویق افتاده بود، نزد شاه شکایت بردند و مدعی شدند دو سال است که وجهی دریافت نکرده‌اند و درخواست پرداخت حقوق و تأمین هزینۀ نگهداری از حیوانات را داشتند. محمدعلی شاه پاسخ داد که وحوش و طیور نمی‌خواهم، حقوق عقب‌افتادۀ خود را از طریق فروش آنها تأمین کنید. چون کارکنان باغ‌ وحش پاسخ دادند که کسی طالب خرید حیوانات وحشی نیست، شاه دستور داد آنها را در صحرا رها کنید، تا از این پس، هزینه‌ای برای خوراک آنها صرف نشود (ایروانی، 113-114). 
پس از دورۀ قاجار تا نخستین سالهای دهۀ 1330 ش، تهران باغ‌ وحش نداشت. در این زمان، عبدالله میرزا دولتشاهی باغ ‌وحشی خصوصی در خیابان ولیعصر روبه‌روی پارک ملت کنونی، بنیاد نهاد. او برای ادارۀ باغ ‌وحش، از متخصصی آلمانی به نام یوهانس بهره برد. گزارشی از سفر دولتشاهی، یوهانس و خسرو سریری از کارشناسان کانون شکار به سال 1337 ش، در دست است. این گروه در طول 24 روز، اقدام به زنده‌گیری گورخر ایرانی در کویر ابرقو کردند و 11 گورخر برای باغ ‌وحش تهران زنده گرفتند (شرق، بش‍‌ ). در باغ ‌وحش دولتشاهی گونه‌های جانوری نسبتاً متنوعی همچون شیر، ببر، خرس، کرگدن سیاه، گورخر، انواع میمونها، فیل، بوفالو، قوچ و میش، کل و بز، زرافه، پلنگ، گرگ، روباه، مرال، شترمرغ، انواع پرندگان شکاری، خزندگان و چند گونه مار نگهداری می‌شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، باغ ‌وحش دولتشاهی زیر نظر بنیاد مستضعفان قرار گرفت و عباس وکیلی به‌عنوان مدیرعامل باغ ‌وحش تعیین شد. پس از این، باغ‌ وحش اهمیت خود را از دست داد و به‌دلیل کوتاهی در نگهداری و مراقبت از حیوانات، به‌تدریج از رونق آن کاسته شد؛ بوی تعفن که تقریباً سراسر باغ‌ وحش را گرفته بود نیز عامل مهمی در بی‌رونقی آن شد. گفتنی است پس از تسخیر سفارت آمریکا توسط دانشجویان پیرو خط امام و تعطیلی سفارت، 268 تُن گوشت در سردخانۀ سفارت آمریکا بر جای مانده بود. چون این گوشتها با ذبح اسلامی تهیه نشده بودند، بنابر استفتائی از امام خمینی (ره)، قرار بر آن شد که به مصرف خوراک حیوانات باغ‌ وحش تهران برسند ( اطلاعات، بش‍‌ ). 
باغ ‌وحش تهران در دهۀ 1360 ش، به‌سبب نارضایتی همسایگان تعطیل، و دیگرباره در 1369 ش، در محل جدیدی در پارک ارم در غرب تهران، در زمینی به وسعت 5 هکتار بازگشایی شد و باغ ‌وحش ارم نام گرفت. در جریان تعطیلی باغ‌ وحش دولتشاهی، شماری از حیوانات آن از بین رفتند و حیوانات باقی‌مانده به باغ‌ وحش ارم منتقل شدند. امروزه در این باغ‌ وحش، حدود 120 گونۀ جانوری، شامل گونه‌هایی از خزندگان، سگ‌سانان، گربه‌سانان، گاوسانان، کیسه‌داران، جوندگان، علف‌خواران، میمونها و پرندگان نگهداری می‌شوند. از حوادث تأثیربرانگیز باغ ‌وحش تهران مرگ ببر نر سیبریایی بر اثر بیماری مشمشه است. سرایت این بیماری به دیگر گربه‌سانان سبب شد تا شیرهای باغ‌ وحش تهران کشته شوند. باغ‌ وحش ارم چندی است به عضویت باغ ‌وحشهای اروپایی درآمده، و بنابراین، مستلزم رعایت استانداردهای زیستی برای حیوانات باغ ‌وحش است («ورود ... »، بش‍‌ ). 

مآخذ

اطلاع (روزنامه)، تهران، 1298 ق بب‍ ؛ اطلاعات (روزنامه)، تهران، 1362 ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ همو، تاریخ منتظم ناصری، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، 1397 ش؛ ایران (روزنامه)، کتابخانۀ ملی، 1374 ش؛ ایروانی، محمد، «تاریخ مشروطۀ ایران، دفتر دوم»، دو رساله دربارۀ انقلاب مشروطیت ایران، به کوشش عبدالحسین زرین‌کوب و روزبه زرین‌کوب، تهران، 1380 ش؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، «بخش مرکز تهران و مضافات»، قم، 1350 ش؛ تهـران‌نگاری؛ دبـا؛ روزنـامۀ دولت علیۀ ایران، تهـران، 1370 ش؛ شرق (روزنامه)، تهران، 1391 ش؛ ملک‌المورخین کاشانی، عبدالحسین، مرآت الوقایع مظفری، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، 1386 ش؛ نقشۀ تهران؛ «ورود حیوانات جدید به باغ ‌وحش ارم»، تـابنـاک (نک‍ : مل‍ )؛ ویلـز، چارلز جیمز، ایـران در یک قرن پیش، ترجمۀ غلامحسین قراگزلو، تهران، 1368 ش؛ نیز: 

Tabnak, www.tabnak.ir/ fa/ search?query (acc. May, 14, 2015).
مسعود تاره