باغ والی، کوچه ها

باغ والی، کوچه‌ها \kūčehā-ye bāq-e vālī\، کوچه‌هایی واقع در محلۀ دولت تهران در عهد ناصری.
براساس نقشۀ نجم‌الدوله از تهران در ۱۳۰۹ ق/ ۱۸۹۲ م، کوچه‌های باغ والی در شرق محلۀ دولت، جانب شرقی مسجد سپهسالار و بالای محلۀ فرعی بیرون دروازه ‌شمیران جا داشته است. این محدوده بیرون از حصار شاه‌تهماسبی است که با گسترش تهران در دوران سلطنت ناصرالدین شاه در 1284 ق/ 1867 م، تخریب شد و در داخل حصار جدید جا ‌گرفت. در این نقشه اثری از خود باغ والی نیست و تنها نشان آن، نام کوچه‌های باغ والی است و اینکه دقیقاً چه کوچه‌هایی منسوب به این نام بوده‌اند، مشخص نیست. به ‌نظر می‌رسد گویا کوچه‌های اصلی منتسب به آن، کوچه‌های شمالی و جنوبی پیرامون عمارت والی باشند که تقریباً به موازات یکدیگر قرار دارند و از سمت غرب به کوچۀ مسجد سپهسالار منتهی می‌شوند. از جانب شرق، مسیر این کوچه‌ها کمی شکسته ‌شده‌اند و به سمت جنوب شرقی امتداد می‌یابند و کوچه‌ای بدون نام به موازات کوچۀ مسجد بار دیگر آنها را به هم متصل می‌کند. این کوچه‌ها یک مستطیل می‌سازند که از میانه شکسته شده‌اند. در داخل آن ــ تقریباً در بالای مرکز آن ــ در انتهای یک بن‌بست بدون نام، «عمارت والی» جانمایی شده است. بن‌بست بدون نام کوتاه دیگری نیز در شمال شرقی آن دیده می‌شود (معتمدی، مقدمه، 11، نیز ۱۹۶؛ تهران‌نگاری، ۱۰، ۳۴-۳۵). 
کوچه‌ای که ضلع شمالی این مستطیل را تشکیل می‌دهـد، در راستـای جنوب شرقی ادامه یـافته اسـت و درنهایت به خیابان امین‌حضـور (ایران کنونی) می‌رسـد. کوچۀ واقع در ضلع جنوبی این مستطیل نیز از پایین به خیابان بدون نام بلندی در راستای شمالی ـ ‌‌جنوبی متصل است که در انتها به خیابان باغ سردار می‌رسد. در نقشۀ نجم‌الدوله در کوچه‌های باغ والی افزون‌بر عمارت والی، نام عمارتها و خانه‌های دیگری نیز دیده می‌شود. در شرق عمارت والی، عمارت نصرالله خان سرتیپ و روبه‌روی آن در ضلع جنوبی، عمارت نواب معزالدوله واقع است. خانۀ میرزا اسماعیل نیز در نبش کوچۀ مسجد سپهسالار و در ضلع جنوبی مستطیل یادشده واقع است که یک ضلع آن تا نزدیک بن‌بست میان کوچه امتداد دارد. سرتاسر بالای ضلع شمالی این مستطیل باغ و مزرعه است. در این جبهه به‌ترتیب از شرق به غرب، باغ ورثۀ مرحوم حاجی ملاعلی، باغ سادات و مزرعۀ سادات قرار دارند. روبه‌روی مزرعۀ سادات در ضلع جنوبی این کوچه خانۀ باقر خان، و سپس، خانۀ میرزا احمد خان سرتیپ در نبش کوچه و خیابان امین‌حضور واقع است (تهران‌نگاری، همانجا، نیز ۳۸- ۳۹).
چنین به ‌نظر می‌رسد که عمارت والی و باغ منتسب به آن، متعلق به قاسم خان والی بوده است؛ زیرا در آمار سال 1269 ق/ 1852 م، یک قطعه باغ به نام قاسم خان در زمینهای بیرون دروازه شمیران ثبت شده است. پس از وی، این عمارت در تملک فرزندانش و ورثۀ آنها بوده، زیرا در آمار دارالخلافه نام آنها آمده است. در این گزارش در ۱۳۱۷ ق، نام این کوچه در محلۀ دولت و پاتوق سید جعفر، با عنوان کوچۀ پشت مسجد ناصری دیده می‌شود و در آن از خانۀ اسدالله والی، پسر مرحوم محمد خان والی، خانۀ دختر مرحوم محمد خان والی، طویله و حمام مرحوم محمد خـان والی نام برده شده است (نک‍ : آمار ... ، 339، 368- 369).
محمد خان والی متولد ۱۲۶۰ ق، پسر بزرگ قاسم ‌خان والی و نوۀ دوستعلی ‌خان معیرالممالک بود. او از شاگردان دورۀ اول مدرسۀ دارالفنون در ۱۲۶۸ ق بود. در ۱۲۷۶ ق که پدرش وزیرمختار ایران در روسیه بود، به سمت نیابت سفارت پترزبورگ درآمد. در ۱۲۸۲ ق حاکم یزد شد. پس از درگذشت پدرش در ۱۲۸۹ ق، به لقب والی ملقب گردید. در ۱۳۰۴ ق، مأموریت آذربایجان یافت و چند سالی حاکم خوی و سلماس بود. او در ۱۳۰۹ ق درگذشت. محمد خان والی پسری به نام اسدالله خان داشت که او هم معروف به والی، و در ۱۳۰۸ ق حکمران ترشیز (کاشمر) و در سالهای ۱۳۱۳ و ۱۳۱۴ ق حاکم سبزوار و مزینان بود (بامداد، ۵/ ۲۱۱-۲۱۲). همچنین آسیاب والی که بنایی از دورۀ قاجاریه در منطقۀ ۱۳ شهرداری تهران است، به دست قاسم خان والی در ۱۲۵۰ ق در زمینهای بیرون از حصار شاه‌تهماسبی ساخته ‌شد و قدیم‌ترین سند مالکیت آن متعلق به پسران وی، محمد خان و علی ‌خان است (نک‍ : ه‍ د، آسیاب والی).

مآخذ

آمار دارالخلافۀ تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، تهران، ۱۳۶۸ ش؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، ۱۳۵۷ ش؛ تهران‌‌نگاری؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش.

نرگس ضمیری