باغ نگارستان، جلوخان

باغ نگارستان، جلوخان \je(o)lo[w]-xān-e bāq-e negārestān\، فضایی شهری در عهد ناصری (سل‍ 1264- 1313 ق/ 1848-1896 م) که سپس‌تر میدان بهارستان جایگزیـن آن شـد. در روزگـار فتحعلی شـاه (سل‍ 1212- 1250 ق/ 1797-1834 م)، با احداث باغ نگارستان در 1222 ق (حقیق، 388)، در شمال شرقی تهران در بیرون از حصار شاه‌تهماسبی، جلوخان باغ نگارستان شکل گرفت (نک‍ : اطلس ... ، 19). پس از گسترش تهران در عهد ناصری، و تخریب حصار شاه‌تهماسبی در 1284 ق/ 1867 م، باغ نگارستان و جلوخان آن در درون محدودۀ تهران جا گرفت. در نقشۀ نجم‌الدوله از تهران که در 1309 ق/ 1892 م به چاپ رسیده است، 4 خیابان به نامهای نظامیه (بهارستان پیشین و مصطفى خمینی کنونی) در جنوب شرقی میدان، ظل‌السلطان (مسعودیۀ بعدی، امروزه اکباتان) در جنوب غربی، سیف‌الملک (شاه‌آباد پیشین و جمهوری کنونی) در غرب، و خیابانی بی‌نام در شمال غربی (صفی‌علیشاه کنونی)، به این میدان منتهی می‌شود (همان، 71، 77). این فضای شهری هم‌زمان جلوخان، میدان، میدانگاه و مصلى خوانده می‌شد؛ اما به‌مرور، همراه با تغییر موقعیت شهری و کالبدی محدوده، مفهوم کارکردی آن تغییر کرد و از جلوخان (همانجا) و مصلى (وقایع ... ، 3/ 1864، 4/ 2633)، به میدان ( ایران، 671) بدل شد. 

در دورۀ قاجاریه جلوخان باغ نگارستان به نامهای دیگری، ازجمله «میدان نگارستان»، «جلوخان بهارستان» (حبل المتین، شم‍ 1) و «میدان بهارستان» نیز خوانده می‌شد. برای نمونه، اُرسل در سفرنامۀ خود که متعلق به سالهای آغازین دورۀ ناصری است، از این محوطه با نام میدان نگارستان نام می‌برد (ص 282). فووریه نیز که در 1307 ق/ 1890 م از میدان دیدن کرده بود، با نـام میدان نگارستان از آن یاد می‌کند (ص 174)؛ درحالی‌که در نقشۀ نجم‌الدوله که در 1309 ق به چاپ رسیده، این محدوده با نام جلوخان نگارستان ثبت شده است (نک‍ : اطلس، 71). این مورد در دورۀ تغییر نام میدان از میدان نگارستان به میدان بهارستان نیز اتفاق افتاده است. از دورۀ مشروطه به بعد، این محوطه با هر دو نام بهارستان و نگارستان خوانده می‌شد (بلدیه، شم‍ 5، ص 14، شم‍ 10، ص 12، شم‍ 18، ص 11). حتى در اسناد اداری متعلق به سالهای 1330 تا 1332 ق («میزان ... »، 489، 503) و مجلـۀ بلدیـه (1300 ش) (شم‍ 5، همـانجـا) هم‌زمان هر دو نام آورده شده است. اگرچه در این دوره نام بهارستان بیشتر تکرار می‌شود («میزان»، 615- 618)؛ اما به نظر می‌رسد تا سالهای پایانی دورۀ قاجاریه نام رسمی میدانْ نگارستان بود و حتى در نقشۀ نسبت‌داده‌شده به سال 1301 ش، این محدوده با نام میدان نگارستان جانمایی شده است (نک‍ : اطلس، 140). گویا با تکرار بیشتر نام بهارستان (بلدیه، شم‍ 10، ص 12)، در زمان پادشاهی رضا شاه، نام بهارستان جایگزین نگارستان شد. ازهمین‌رو به‌طور کلی می‌توان گفت این محوطه تا پیش از ساخت باغهای سردار و نظامیه، جلوخان خوانده می‌شد. تا مدتها پس از ساخت باغهای پیرامون میدان، در سالهای میانی عهد ناصری، به‌طور هم‌زمان به آن جلوخان و میدان نگارستان می‌گفتند و به‌مرور به‌عنوان «میدان» شناخته شد. با پررنگ‌شدن نقش عمارت بهارستان پس از جنبش مشروطه با حفظ نام نگارستان، هم‌زمان بهارستان نیز خوانده می‌شد. 
جلوخان باغ نگارستان فضایی باز در جنوب باغ نگارستان بود و در جنوب آن کشتزارهایی وجود داشت ( اطلس، 19). در نقشۀ «اطراف تهران» که کرشیش در 1274-1275 ق/ 1858- 1859 م ترسیم کرده، باغ سردار در شرق جلوخان باغ نگارستان، و باغ نظامیه در جنوب آن جا داشته است (همان، 37). باغ سردار را محمدحسن خان، سردار ایروانی معروف به خانبابا خان، در سالهای پایانی روزگـار پادشـاهی فتحعلـی شـاه احداث کـرد (نک‍ : ه‍ د، باغ سردار). 
در سال 1270 ق/ 1854 م، میرزا آقاخان نوری، صدراعظم وقت، باغ نظامیه در جنوب جلوخان را برای پسرش میرزا کاظم ساخت (اقبال، 51). با احداث باغ نظامیه در اوایل دورۀ ناصری، جلوخان باغ نگارستان محدوده‌ای محصورشده در میان دیوارهای 3 باغ بود. گفته می‌شود در این دوره محوطۀ جلوخان پر از درختان چنار، سپیدار و خاروخاشاک بود (سرنا، 201). در 1284 ق با گسترش تهران، حصار شاه‌تهماسبی تخریب، و حصار جدید ساخته شد (انوار، 67). درنتیجه، جلوخان باغ نگارستان و باغهای پیرامونش در درون شهر جا گرفت ( اطلس، 69، 71). با تغییر موقعیت جلوخان از یک محدودۀ بیرون‌شهری به محدوده‌ای درون‌شهری، زمینهای پیرامون آن به‌مرور تفکیک و فروخته شد. در نقشۀ 1309 ق، باغچۀ جلال‌الملک و مسیح‌الملک در شمال جلوخان در جنوب باغ انگلستان، در دو طرف ورودی باغ، جانمایی شده است و در شرق جلوخان، در محدودۀ باغ سردار، باغ و عمارت مشیرالدوله و مسجد سپهسالار نشان داده شده است. همچنین بخش غربی باغ نظامیه، در جنوب جلوخان، باغی منسوب به ظل‌السلطان، و در غرب جلوخان باغ نگارستان باغهای دیگر دیده می‌شود (همانجا). درنتیجه در این دوره، محدودۀ اطراف میدانْ باغ یا املاکی در قطعات بزرگ شکل گرفت. درواقع با استناد به نقشۀ نجم‌الملک، محلۀ دولت، به‌ویژه محدودۀ جلوخان نگارستان، در این دوره تراکم مسکونی بسیار کمی داشت و محله‌ای خلوت به شمار می‌رفت (اهری، 29، 30). 
با ساخت باغهای پیرامونی، جلوخان باغ نگارستان صورت کالبدی مشخصی به خود گرفت و دیوارهای این 3 باغ به آن بدنه‌ای با وحدت کلی بخشید (همو، 37). در میانۀ ضلع جنوبی و شمالی میدان، سردر باغ نگارستان و نظامیه، عمارتی شیروانی قرار داشت. عمارت دوطبقۀ سردر باغ نگارستان در میانۀ بدنۀ شمالی دو اتاق در دو طرف ورودی، و ایوانی در طبقۀ دوم داشت و از دیگر بناهای پیرامون میدان بلندتر بود (همو، 34). در ضلع شرقی، سردر عمارت بهارستان، به طراحی فایبوس بواتال، مهندس فرانسوی، دیده می‌شد (بانی‌مسعود، 113). این سردر 6 ستون داشت که پایه‌های آن از ازاره‌های پایینی سردر آغاز، و سرستونها به سنگ‌کاری بالای نما متصل شده بود. 4 ستون دو‌به‌دو در کناره‌های در قوسی‌شکل ورودی، و دو ستون در کناره‌های سردر قرار داشت. در میانۀ ستونها طاقچۀ قوسی‌شکل تعبیه شده بود (همانجا). بدنۀ غربی میدان نیز با دیوارهای چند عمارت پوشانده شده بود. در میانۀ آن، عمارتی با ایوانی در طبقۀ دوم قرار داشت (اهری، 36). اگرچه محوطه‌سازی در میانۀ جلوخان انجام نشده بود، اما در این دوره، میدان فضای باز شهری به شمار می‌رفت؛ ازهمین‌رو مانند دیگر گذرگاههای عمومی شهر کف آن مسطح، و در شمال و جنوب آن چند باغچۀ باریک با درختان بلند دیده می‌شود (همو، 35). 
تغییرات جلوخان در دورۀ مظفری آن را به سوی میدان‌شهری‌شدن سوق داد. چنین می‌نماید در دورۀ مظفری، میدان کوچک شده است. همچنین عمارت سردر باغ نگارستان در بدنۀ شمالی نیز تغییر کرده، و ایوانی بسته در طبقۀ دوم جایگزین ایوان باز پیشین شده است. افزون‌برآن، مغازه‌هایی در بدنۀ شمالی میدان دایر بوده است (همو، 64، 65). سپس‌تر باغ نظامیه نیز در جنوب میدان تفکیک و فروخته شد (دبیرسیاقی، 31). این تغییرات با افزوده‌شدن تأسیسات شهری به فضای جلوخان همراه بود. در تصویر به‌جای‌مانده از جلوخان نگارستان متعلق به 1329 ق، که در این دوره با نام میدان نگارستان شناخته می‌شود، تیرهای چراغ‌گاز در میدان دیده می‌شود (اهری، همانجا). 3 ‌سال پس از آن، در 1332 ق آرک، چراغ بزرگ برقی در بهارستان، جلو مجلس روشن شد («میزان»، 12، 72، 92). همچنین بااینکه از دورۀ صفوی در این محدوده درخت کاشتـه شده بود (نفیسی، 31) و پیـش از این هـم اشاره شد که در جلوخانْ باغچه و درخت بوده است، به نظر می‌رسد در این دوره، فضای سبز میدان سروسامان گرفته باشد. در 1331 ق، 6 اصله درخت خشک در جلو بهارستان و خیابان نظامیه فروخته («میزان»، 615- 618)، و سال بعد 126 درخت در میدان نگارستان کاشته شد (همان، 55، 60، 64، 159). عبدالله مستوفی به مسطح‌کردن کف میدان، باغچه‌کاری، کاشت شمشاد، بید معلق، سرو کاجی و ساخت حوض آب برای آب‌پاشی باغچه در واپسین دهۀ سدۀ 13 ق اشاره دارد که شاید این کارها در همین سالها انجام شده باشد (1/ 273). 
در سالهای پایانی عهد ناصری، این باغ به‌نوعی تبعیدگاه سلطنتی بود. مظفرالدین میرزا در 1296 ق و همسر ناصرالدین شاه، گلین خانم، مدتی در این باغ محبوس بودند (حقیق، 391؛ اعتمادالسلطنه، 1/ 384). به‌مرور، باغ کارکرد سلطنتی خود را از دست داد و در 1304 ق به مدت یک سال، محل استقرار وزارت عدلیه و سپس محل مدرسۀ فلاحت و صنایع مستظرفه شد (حقیق، همانجا). 
اگرچه باغ نگارستان در گذر زمان از رونق افتاد، اما با وجود دیگر بناهای پیرامون جلوخان همچنان شاهد حضور درباریان و طبقۀ بالای جامعه بود. درواقع، مالکان پیرامونی بناهای جلوخان باغ نگارستان، و کارکردهای آن، سبب حضور افراد و وقوع رویدادهایی در جلوخان باغ نگارستان می‌شد. تا پیش از گسترش شهر تهران، در عهد ناصری، با استقرار شاه و خانوادۀ دربار در کاخ نگارستان، جمعیت پرشماری از مردم تهران برای دیدن آنها در پیرامون باغ اتراق می‌کردند (سپهر، 2/ 645، 668)؛ همچنین مراسم ازدواج ناصرالدین میرزا در باغ نگارستان برگزار شد و به‌سبب آن، مراسمی عمومی برای مردم در جلوخان باغ ترتیب داده شد تا مردم نیز در فضایی عمومی در جشن ازدواج ولیعهد شرکت کنند (اهری، 48). جلوخان نقش فضـای عمومی و مردمی بـرای بـاغی درباری را بـازی می‌کرد. با کم‌رنگ‌ترشدن نقش درباری باغ نگارستان در سالهای پایانی پادشاهی ناصرالدین شاه، این نقش به باغ بهارستان داده شد (همو، 44؛ حقیق، همانجا) و عمارت بهارستان سبب حضور افراد خانوادۀ سلطنتی و بلندمرتبه و به تبع آن محوطۀ پیرامونی‌اش می‌شد؛ همچنین مسجد سپهسالار با برپایی بازار در آن، محل خرید و تفریح و نیز حضور مردم در میدان بود (سالور، 1/ 708). پس از انقلاب مشروطه و استقرار مجلس شورای ملی در عمارت بهارستان، میدان محل رفت‌وآمد نمایندگان، مردم و صحنۀ سیاسی و مطالبۀ مردم شد (اهری، 70، 75). هرساله به مناسبت پیروزی مشروطه جشنهایی برگزار می‌شد و بهارستان و میدان در زمان تصویب اساسنامه و سالگرد آن ازجمله محلهای برگزاری جشن بود (همو، 73، 74). 
کارکرد جلوخان به این موارد محدود نمی‌شد و محل اصلی برگزاری مراسم شترقربانی بود. گویا این مراسم به‌سبب وجود باغ سلطنتی نگارستان در این محل انجام می‌شد تا در کنار فضای گستردۀ جلوخان، مردم و درباریان در کنار یکدیگر در این مراسم آیینی و مذهبی شرکت کنند؛ اما با وجود تغییر در کارکردهای جلوخان، این مراسم تا سالهای پایانی دورۀ قاجاریه در این محل برگزار می‌شد. برگزاری مراسم شترقربانی به‌طور معمول در عید قربان انجام می‌شد (همو، 32). این مراسم هرساله با حضور شمار بسیاری از مردم، کدخدا، کلانتر، حکمران دارالخلافه و نماینده‌های کسبه برگزار می‌شد (وقایع، 4/ 2632-2633). پس از اینکه مأمور ذبح به شتر نیزه می‌زد، نمایندۀ هر گروه به‌ترتیب تکه‌ای از شتر را جدا می‌کرد (همانجا). در مواردی شاه نیز در مراسم شرکت می‌کرد. ارسل در سفرنامۀ خود آورده است: درحالی‌که شاه با همراهانش در عمارت سردر، مراسم را تماشا می‌کرد، مردم هر جا که می‌توانستند، از بام ساختمانهای اطراف تا تنۀ درختان، نشسته بودند تا هرچه بهتر مراسم را ببینند. شتر تزیین‌شده با پارچه همراه با نواختن موزیک نظامی و پشت سر دستۀ موزیک و دو سرباز به میدان هدایت می‌شد، پس از آن، شاهزاده‌ای سواره که مسئول اجرای نمایش ضربه‌زدن به شتر بود، حرکت می‌کرد. پس از ضربه به شتر، مردم برای به‌دست‌آوردن تکه‌ای از گوشت شتر قربانی به سمت آن هجوم می‌بردند (ص 282-284). مراسم در این روز با قربانی‌کردن شتر پایان نمی‌یافت، بلکه در گوشه‌وکنار آن، کسانی برای سرگرم‌کردن مردم به شعبده‌بازی مشغول بودند (همو، 383؛ اهری، همانجا). 

مآخذ

ارسل، ارنست، سفرنامۀ قفقاز و ایران، ترجمۀ علی‌اصغر سعیدی، تهران، 1382 ش؛ اطلس تهران قدیم؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1385 ش؛ افضل‌الملک، غلامحسیـن، افضل التواریـخ، به کوشـش منصوره اتحادیه و سیروس مافی، تهران، بی‌تا؛ اقبال آشتیانی، عبـاس، «ابنیه و آثـار تاریخـی: یک گوشه از عمـارت نظامیـه»، یادگـار، تهران، 1324 ش، س 2، شم‍ 6؛ انـوار، عبدالله، «باغهـای تهران: باغ نگارستان»، گزارش فرهنگستان زبان و ادب فارسی، 1387 ش، شم‍ 8؛ اهـری، زهرا و محسن حبیبی، «میدان بهارستـان: تجربه نووارگی در فضای شهری ایرانی»، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران، 1394 ش؛ ایران، تهران، 1324 ق، شم‍ 6؛ بانی‌مسعود، امیر، معماری معاصر ایران: در تکاپوی بین سنت و مدرنیته، تهران، 1391 ش؛ بلدیه، تهران، 1300 ش؛ حبل المتین، تهران، 1325 ق؛ حقیق، فضل‌الله، «تاریخچۀ باغ نگارستان»، مهـر، 1313 ش، شم‍ 4؛ دبیرسیاقی، محمد، «وقف‌نامۀ دو قنات صدرآباد و کاظم‌آباد و دکانهای پیرامون باغ نظامیۀ تهران»، میراث جاویدان، تهران، س 7، شم‍ 4؛ سالور، قهرمـان میـرزا (عین‌السلطنه)، روزنـامۀ خـاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، به کوشش جمشید کیانفر، تهران، 1377 ش؛ سرنا، کارلا، آدمها و آیینها در ایران، ترجمۀ علی‌اصغر سعیدی، تهران، 1362 ش؛ فووریه، ژان باتیست، سه سال در دربار ایران، ترجمۀ عباس اقبال آشتیانی، تهران، 1385 ش؛ مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، 1384 ش؛ «میزان چراغهای روشن در قراولخانه و خیابانهای تهران»، سند آرشیو ملی ایران، تهـران، 1321-1332 ق، شم‍ 492/ 293؛ نفیسی، سعیـد، گفت‌وگـوی خانوادگی دربارۀ تهران قدیم، تهران، 1353 ش؛ وقایع اتفاقیه، تهران، 1373 ش.

فاطمه احمدی