باغ نظام الدوله، گذار

باغ نظام‌الدوله، گذار \gozār-e bāq-e nezām-od-dowle\، نام چند گذرگاه و خرده‌محله در شمال شرقی محلۀ عودلاجان درون حصار شاه‌تهماسبی در دورۀ ناصری. 
در نقشۀ آگوست کرشیش از تهران که در 1275 ق/ 1859 م، در روزگار نـاصرالدین شاه قاجـار (سل‍ 1264- 1313 ق/ 1848-1896 م)، به چاپ رسیده است، گذار باغ نظام‌الدوله به محدوده‌ای در شمال شرقی محلۀ عودلاجان که شامل 4 گذرگاه در راستای شرقی ـ غربی بود، اطلاق شده است. درواقع لفظ «گذار» در اینجا به خرده‌محله‌ای در محدودۀ محلۀ عودلاجان اشاره دارد که از شمال به برج‌وباروی شهر، از شرق به گذر سرچشمۀ پایین، از غرب به راسته‌بازار سرچشمه و از جنوب به خانه‌های محبعلی خان و عین‌الملک محدود بود (نک‍ : تهران‌نگاری، 14). در این نقشه، 4 گذرگاه این محدوده نامهای جداگانه ندارند و گویا همه به نام گذار باغ نظام‌الدوله شناخته می‌شده‌اند؛ اما در نقشۀ عبدالغفار نجم‌الملک از تهران که در 1309 ق/ 1892 م، به چاپ رسیده است، این 4 گذرگاه به‌ترتیب از شمال به جنوب با نامهای کوچۀ قراولخانه، کوچۀ میرزا حسن انبار، کوچۀ شیخ مرتضى و کوچۀ محمدتقی خان جانمایی شده‌اند (همان، 39). نام این کوچه برحسب نام کنونی گذرگاههای تهران به‌ترتیب قوام‌الحضور، بحرالعلوم، کمیلی و فیروزکوهی است (نک‍ : اطلس ... ، 156). در نقشۀ برزین که در عهد محمد شاه قاجـار (سل‍‌ 1250-1264 ق/ 1834- 1848 م) ترسیم شـده، و در 1268 ق/ 1852 م، به چاپ رسیده است، محدودۀ گذار باغ نظام‌الدوله سراسر به‌صورت باغ ترسیم شده است و اثری از گذرگاه و سکونتگاه در آن نیسـت (نک‍ : تهران‌نگاری، 6)، اما در نقشۀ کرشیش (1275 ق/ 1859 م)، محدودۀ آن باغ سراسر به فضای شهری بدل شده، و شامل خانه‌های اشخاصی سرشناس چون جعفرقلی خان ایلخانی، عبدالرسول خان و علی آقا پیشخدمت است. این گذار از غرب، سراسر به بازار سرپوشیدۀ سرچشمه و کاروان‌سراهای حاجی عبدالکریم محدود بود (همان، 14). 
در زمان سلطنت آقا محمد خان (1210-1211 ق/ 1796- 1797 م)، و فتحعلی شاه (سل‍ 1212-1250 ق/ 1797-1834 م)، مردم تهران بیشتر در محله‌های چاله‌میدان و عودلاجان ساکن بودند و دیگر محله‌ها تراکم کمتری داشتند (معتمدی، 283). در سفرنامۀ ادوارد پولاک آمده است: در ابتدای دورۀ سلطنت ناصرالدین شاه، شمال شرقی و شمال محلۀ عودلاجان، و جنوب غربی و جنوب محلۀ سنگلج همچنان شامل بزرگ‌ترین و انبوه‌ترین باغهای تهران بوده‌اند (ص 74)؛ بنابراین می‌توان دریافت که محدودۀ گذار باغ نظام‌الدوله دست‌کم تـا 1271 ق/ 1855 م ــ که پولاک بـه تهران وارد شـده ــ همچنان بـاغ بوده اسـت. از طرفی، اعتمادالسلطنه در گزارش کارهایی که در 1272 ق در پایتخت انجام شده بود، به واگذاری اراضی خاصۀ دیوانی در سنگلج به مردم برای خانه‌سازی اشاره دارد (ص 96). آنچه مسلم است، این محله پیش از ترسیم نقشۀ کرشیش شکل گرفته است. 
به‌درستی مشخص نیست که این باغ منسوب به چه کسی بوده است. از میان کسانی که در دورۀ قاجاریه تـا پیش از 1275 ق لقب «نظام‌الدوله» داشته‌اند، می‌توان به حاج محمدحسین خان نظام‌الدوله، معروف به صدر اصفهانی (صدراعظم فتحعلی شاه)، حسینعلی خان نظام‌الدوله (از خانوادۀ معیرالممالک)، محمدحسین خان مراغه‌ای آجودان‌باشی و میرزا علی خان صدر اصفهانی (فرزند حاج محمدحسین خان، صدراعظم فتحعلی شاه) اشاره کرد که می‌توانسته‌اند صاحب این باغ بوده باشند (سلیمانی، 202-203؛ بامداد، 1/ 426- 429، 3/ 379-381). 

مآخذ

اطلس کامل تهران، گیتاشناسی، تهران، 1385 ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، 1347 ش؛ پولاک، ی. ا.، سفرنامه، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، 1368 ش؛ تهران‌نگاری؛ سلیمانی، کریم، القاب رجال دورۀ قاجاریه، تهران، 1379 ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، 1381 ش. 

نیوشا حاجیان