باغ سپهسالار

باغ سپهسالار \bāq-e sepahsālār\، خیابانی در نواحی مرکزی تهران در دورۀ پهلوی، حد فاصل میدان مخبرالدوله (میدان استقلال کنونی)، و میدان بهارستان که در سالهای پس از انقلاب اسلامی به خیابان صف تغییر نام داد. 

در «نقشۀ وضع و ترتیب خیابانهای طهران» که در ۱۳۰۸ ش/ ۱۹۲۹ م، در دورۀ رضا شاه به چاپ رسیده، خیابان بـاغ ‌سپهسالار با امتداد شمالی ـ جنوبی در شمال خیابان شاه‌آباد (جمهوری کنونی) و شرق خیابان صنیع‌الدوله (سعدی کنونـی) جانمایی شـده است (نک‍ : تهران‌نگـاری، 104). نام این خیابان برگرفته از باغ وجیه‌الله‌ میرزا سپهسالار می‌باشد که در این محدوده قرار داشته است. وجیه‌الله‌ میرزا، پسر عضدالدوله، فرزند فتحعلی شاه و برادر عین‌الدوله و سیف‌الدوله است. او در دوران خدمت خود، ابتدا سیف‌الملک، سپس امیر خان سردار و سرانجام، در عهد مظفرالدین شاه، لقب سپهسالار گرفت و از آن پس، باغ او به باغ سپهسالار معروف شد. نباید این باغ را با باغ میرزا حسین خان سپهسالار اشتباه گرفت. سیف‌الملک همچنین بخشی از زمینهای جنوب یوسف‌آباد را از مستوفی‌الممالک خرید و در آنجا بیمارستان یوسف‌آباد را ساخت که سپس‌تر به نام بیمارستان ارتش (بیمارستان 503 ارتش/ بیمارستان هاجر کنونی) خوانده شد. همچنین مسجدی نیز با نام سپهسالار در تهران وجود داشته که بانی آن وجیه‌الله میرزا بوده است. او در ۱۳۲۲ ق درگذشت (معیرالممالک، ۸۷-۹۲؛ بلاغی، ۹۳؛ معتمدی، ۲۹۶، ۴۰۴، ۴۶۰). 
بنابر نقشۀ نجم‌الدوله از تهران که در ۱۳۰۹ ق/ ۱۸۹۲ م، در عهد ناصرالدین شاه قاجار به چاپ رسیده، باغ نواب سیف‌الملک در محلۀ دولت، در شرق خیابان دروازه‌ دولت، میان خانه‏های رعیتی در غرب و باغ آقا سید هاشم در شرق، جانمایی شده است. در «نقشۀ وضـع و ترتیب خیابانهای طهران» در شرق خیابان باغ سپهسالار کوچه‏ای با نام آسید هاشم مشخص شده که نامش برگرفته از همان باغ آقا سید هاشم است. در این نقشه، در شمال شرق خیابان باغ ‌سپهسالار، گذر شیخ هادی و در شمال غرب آن کوچه‌ای با نام دیبا جانمایی شده که در امتداد هم در جهت شرقـی ـ غـربی کشیده شده‏اند. منتهـاالیه جنوبـی خیابان باغ سپهسالار، خیابان شاه‌آباد است و امتداد آن از شمال به خیابان خانقـاه می‌رسد. در این نقشه، امتداد این خیابان بعد از راستۀ گذر شیخ هادی و دیبا، با نام خیابان الهامی نامیده شده (نک‍ : تهران‌نگاری، ۳۵، 104)، امـا در نقشه‌های بعدی، سراسر این خیابان با نام باغ ‌سپهسالار مشخص شده است، و نشانی از نام الهامی دیده نمی‌شود. 
برپایۀ نقشۀ راهنمای شهر تهران که ستاد ارتش در ۱۳۲۷ ش/ ۱۹۴۸ م منتشر کرده، خیابان باغ سپهسالار در بخش دو تقسیمات شهرداری تهران (محلۀ دولت) جا داشته است و کوچه‌ها و بن‌بستهای بیشتری منشعب از آن دیده می‌شود که نـام برخی از آنها تغییر کرده است. نام کوچۀ دیبا در شمال غربی خیابان باغ سپهسالار به توسلی‌دیبا و گذر شیخ ‌هادی نیز به کوچۀ ‌زورخانه بدل شده، و این کوچه در این نقشه در انتها به خیابان باستان (صفی‌علیشاه) متصل است. پایین‌تر از کوچۀ توسلی‌دیبا در جانب غربی، به‌ترتیب کوچه‌های نادری، بخاری و موقرشقاقی قرار گرفته‌اند که همگی به خیابان سعدی می‌رسند و پس از آنها دو بن‌بست کوتاه بدون نام جانمایی شده‏اند. در جانب شرقی، پایین‌تر از کوچۀ زورخانه، دو بن‌بست و دو کوچه دیده می‌شود که برای هیچ‌کدام نامی ذکر نشده است. پایین‌ترین کوچه در این جبهه با یک گردش به خیابان شاه‌آباد می‌رسد و کوچۀ بالای آن خیابان باغ سپهسالار را به کوچۀ سید هاشم می‌رساند. در نقشۀ راهنمای شهر تهران، این کوچه بـا نـام هاشمی مشخص شده است (نک‍ : همان، ۱۶۱، ۱۷۰). 
در نقشۀ شهر تهران که در ۱۳۳۳ ش به چاپ رسیده، بار دیگر نام برخی کوچه‌های خیابان باغ سپهسالار تغییر کرده است. در این نقشه، این خیابان، با نام خیابان سپهسالار آمده، و لفظ «باغ» افتاده است. کوچۀ توسلی‌دیبا با نـام توسلی مشخص شده، و کوچۀ نـادری به هدایی و کوچۀ هاشمی در شرق آن، به آقا حسین تغییر نام داده است. در جنوب این کوچه در نقشه‌های پیشین، یک بن‌بست قرار داشت که در این نقشه، به کوچۀ سید هاشم راه می‌یابد و در آن، یک تکیه نیز جانمایی شده است. پایین‌ترین کوچه در جانب شرقی نیز با نام کوچۀ مهندس‌الممالک مشخص شده است که در نقشۀ نجم‌الدوله نیز اثری از آن با نام کوچۀ جناب مهندس‌الممالک دیده می‌شود (نک‍ : همان، ۳۵، ۲۱۵). 
در نقشۀ تهران بزرگ که سازمان جغرافیایی و کارتوگرافی ملی ایران در حدود سال ۱۳۴۷ ش منتشر کرده، خیابان باغ سپهسالار با جزئیات بیشتری مشخص شده است و افزون‌بر نام کوچه‌های منشعب از آن، نام چند مدرسه و مرکز خرید (پاساژ) نیز آمده است. در این نقشه، خیابان باغ سپهسالار با نام خیابان خواجو، و نام باغ سپهسالار در کنار آن در پرانتز آمده است. همچنین در آن، بن‌بستهای بیشتری دیده می‌شود. در شمال شرقی آن، کوچۀ توسلی و در شمال غربی آن، به جای توسلی، نام کوچۀ دیبا نوشته شده است؛ البته در نقشۀ راهنمای مفصل تهران مرکزی منتشرشده در حدود سال ۱۳۴۷ ش نام این کوچه‌ها برعکس، و پیش از آن در نقشۀ کامل تهران متعلق به ۱۳۴۰ ش، سراسر این راسته به ‌نام توسل نشان داده شده است (نک‍ : همان، ۲۴۸، ۲۶۷، ۳۴۷). 
در نقشۀ تهران بزرگ، در کوچۀ دیبا نام تعمیرگاه گالوست در شمال و دبستان ایران‌بت‌ئیل در جنوب آن دیده می‌شود. در جبهۀ شرقی، پایین‌تر از کوچۀ توسلی، بن‌بست مصدقی و بن‌بست یاسری جای دارد که در نقشه‌های پیشین بدون نام بودند. در کوچۀ منتهی به کوچۀ سید هاشم که در اینجا بدون نام است، دبیرستان سعید و پایین‌تر از آن در شرق خیابان باغ سپهسالار، دبستان ملی هور جانمایی شده است. در این نقشه، جبهۀ غربی کوچۀ نادری به کوچۀ بدایعی تغییر نام داده و کوچۀ شقاقی با نام کامل‌تر موقرشقاقی آمده، و بن‌بست پایین آن با نام شقاقی مشخص شده است که در انتهای آن دبیرستان شمس قرار دارد. همچنین در بدنۀ خیابان باغ سپهسالار، پاساژ شهباز خان در جبهۀ غربی مـابین کوچۀ بخـارا و کوچـۀ موقرشقاقی دیده می‌شود که پشت آن شرکت سهامی بیمۀ ایران جای دارد و در نقشۀ کامل تهران متعلق به ۱۳۴۰ ش، نیز اثری از آن دیده می‌شود (نک‍ : همانجـا). در نقشه‌های بعدی، خیابان باغ سپهسالار را با همین نام می‌بینیم، ولی در نقشۀ کامل تهران متعلق به ۱۳۵۴ ش، در کنار نام باغ سپهسالار، نـام «جواهر» نیز آمده است. در این نقشه، نام‌ کوچه‌های دیبا و توسلی بار دیگر جابه‌جا نوشته شده است (نک‍ : همان، ۴۲۲).
افزون‌بر موارد یادشده در این نقشه‌ها، ساختمان شرکت چاپ رنگین در نبش خیابان باغ سپهسالار و کوچۀ بخارا جانمایی شده است. این ساختمان بنایی قدیمی است که گویا از بناهای به‌جامانده از باغ سپهسالار می‌‌باشد. در دوره‌ای مجلۀ توفیق در این چاپخانه منتشر می‌شده است (نک‍ : «نگاهی … »، بش‍ ).
در دوران پهلوی اول، خیابان باغ سپهسالار، بیشتر گذرگاهی برای تفرج و گردش مردم بود، ولی در دوران پهلوی دوم، با رشد کاربری تجاری در منطقۀ مرکزی شهر، به‌تدریج این خیابـان به یک مرکز تجاری بدل شد (نک‍ : فخار، بش‍‌ ). به گفتۀ یکی از کاسبان قدیمی محل، خیابان باغ سپهسالار در ابتدا یک محلۀ مسکونی با دکانهای متنوع بود و فقط چند باب دکان کفش‌فروشی در آن وجود داشت، به‌مرورزمان بر شمار این دکانها افزوده شد (شیخ‌علیزاده، بش‍‌ ).
امروزه (۱۴۰۱ ش) خیابان باغ سپهسالار در منطقۀ ۱۲ تهران واقع است و نام آن به «صف» تغییر پیدا کرده، و مرکز تجاری تولید و فروش کفش و کیف شده است (نک‍ : «اتاق … »، بش‍‌ ). در ۱۳۸۵ ش، خیابان باغ سپهسالار به پیاده‌راه تبدیل شد و عبور خودروها ممنوع و کف آن سنگ‌فرش گردید (نک‍ : «خیابان … »، نیز فخار، بش‍ ).

مآخذ

«اتاق اصناف از پلمپ ۵۰ مغازۀ کفش در خیابان باغ سپهسـالار خبـر داد»، اعتمـاد آنلایـن (مل‍‌ )؛ بلاغـی، عبدالحجـت، برگزیدۀ تاریخ تهران، تهـران، ۱۳۸۶ ش؛ تهران‌نگـاری؛ «خیـابـان سپهسالار به پیاده‌راه تبدیل می‌شود»، مهر نیوز (مل‍‌ )؛ شیخ‌علیزاده، فاطمه، «در بازار کیف و کفش باغ سپهسالار چه خبر است؟»، شما نیوز (مل‍‌ )؛ فخار، محمد، «گام استوار برای پیاده‌راه‌سـازی در پایتخـت»، همشهـری آنلاین (مل‍‌ )؛ معتمـدی، محسـن، جغرافیـای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش؛ معیرالممالک، دوستعلی خان، رجال عصر ناصری، تهران، ۱۳۶۱ ش؛ «نگاهی به سوابق تاریخی چاپ رنگین»، ایسنا (مل‍‌ )؛ نیز:

Etemadonline, www. etemadonline. com; Hamshahri-online, www. hamshahrionline.ir/ x3W6z; Isna, www. isna.ir/ news; Mehrnews, www. mehrnews. com/ x54kS; Shomanews, www.shomanews.com.
نرگس ضمیری