باغ خسرو خان

باغ خسرو خان \bāq-e xosro[w]-xān\، محله و کوچه‌هایی در نیمۀ جنوبی سنگلج که در نقشه‌های شهر تهران در عهد ناصری با دو عنوان «محله» و «کوچه‌ها» جانمایی شده است.
باغ خسرو خان حدوداً پیش از تخریب حصار شاه‌تهماسبی (1284 ق) با عنوان «محله» ( اطلس ... ، ۴۹)، و پـس از تخریب آن ( ایران، 3)، و در نقشـۀ نجم‌الدوله از تهران که در ۱۳۰۹ ق/ 1892 م به چاپ رسیده است، با عنوان «کوچه‌ها» جانمایی شده است (نک‍ : اطلس، 85). این محدوده با تفکیک و فروش زمین باغی با نام «خسرو خان» در عهد ناصری شکل گرفت.
باغ خسرو خان به‌سبب نزدیکی به دروازه قزوین، در محدوده‌ای از سنگلج جا داشت که «دروازه قزوین» خوانده می‌شد (نک‍ : کتابچه ... ، ۲۶۲؛ اطلس، ۴۹). از زمان دقیق شکل‌گیری این باغ آگاهی چندانی در دست نیست؛ اما مالکش «عالیجاه خسرو خان» آن را در ۱۲۵۵ ق به حاجی میرزا آقاسی، صدراعظم محمد شاه قاجار (سل‍ 1250- 1264 ق/ 1834- 1848 م) فروخت (همانجا). باغ پس از مدتی، همچون بخشهایی بزرگ از املاک میرزا آقاسی، به خزانۀ دولت منتقل شد و در زمرۀ اراضی خالصه قرار گرفت (اعتمادالسلطنه، ۱۸۱؛ وقایع ... ، 8). 
پس از به‌تخت‌نشستن ناصرالدین شاه (1264 ق)، این باغ تا سالهای نخست دهۀ ۱۲۷۰ ق بر جا و هم‌جوار ساکنانی از اقشـار گوناگون بود. گذرگاه واقع در پشـت باغ (گویا شمال باغ)، یکی از نقاط ارمنی‌نشین سنگلج به شمـار می‌آمد (نک‍ : اطلـس، 32) و افزون‌بـر رعایـای کاسب، چند تن از خادمان حکومت را هم در خود جای داده بود؛ عملۀ قورخانه، سواره‌نظامها و سربازان در زمرۀ این خدمه بودند ( آمار ... ، ۲۴۳-۲۴۴). دیری نپایید که خود باغ هم به محلی برای اسکان مردم بدل شد.

محله

با افزایش شمار باشندگان تهران، یافتن زمینی خالی برای خانه‌سازی دشوار شد. ناصرالدین شاه در پاسخ به این وضعیت، تصمیمهایی گرفت. یکی از آنها اسکان مردم در زمینهای چندین باغ بود. به نظر می‌رسد باغهای چسبیده به حصار شهر، به‌ویژه در غرب و محلۀ سنگلج، تنها زمینهای غیر مسکون شهر در نیمۀ اول دهۀ ۱۲۷۰ ق بودند ( اطلس، ۲۹، ۴۲- ۴۹)؛ ازاین‌رو، ناصرالدین شاه در ۱۲۷۲ ق، باغهای خسروخانی، امان‌الله‌خانی و قورخانه به مساحت 40‌هزار ذرع را به محمدتقی خان معمارباشی که پدرزن ناصرالدین شاه و معمارباشی وی بود، واگذار کرد تا مردم در آن خانه‌سازی کنند (قیومی، 103؛ وقایع، همانجا). در پی آن، شماری از باغهای محلۀ سنگلج و از آن میان، باغ خسرو خان تفکیک شدند و از سیمای بـاغ بیرون آمدند. زمینهای این باغ در سالهای میانی دهۀ ۱۲۷۰ ق، دیگر با نام باغ خوانده نمی‌شدند، بلکه «محلۀ باغ خسرو خان» نام گرفته بودند ( اطلس، 29، ۴۹). 
براساس نقشۀ کرشیش که در سال ۱۲۷۵ ق/ 1859 م به چاپ رسیده، محلۀ باغ خسرو خان در غرب و شمال غربی دروازه محمدیه جا داشته است. محله از جنوب به حصار جنوبی دارالخلافه متصل بود. در شمالش، محلۀ ترکمانها جا داشت که پیش‌تر از محلۀ باغ خسرو خان شکل گرفته بود (همان، ۳۲، ۴۹). در شرق آن، عمارت اردشیر میرزا رکن‌الدوله (همانجا؛ قاسمی، ۲۷۴) و محلۀ دروازه نو قرار داشت که آن هم گویا در زمین‌باغی ایجاد شده بود ( اطلس، ۳۲، ۸۵-۸۶). در غرب محله هم املاک و باغهایی متعلق به معیرالممالک و حاجی کاظم و معمارباشی وجود داشت (همان، ۴۹). منظور از «معمارباشی» گویا همان محمدتقی خان معمارباشی است که زمینهای این حوالی را در تملک داشت. پسرش، محمدابراهیم خان، نیز معمارباشی بود که به لقب «وزیرنظام» نایل شد (بامداد، ۳/ ۲۹۳-۲۹۴). ذکر عنوان «وزیرنظام»، بر بخشی از املاک و گذرگاههای این محله و زمینهای پیرامونش در نقشۀ نجم‌الدوله، نشان از مالکیت این خاندان بر بخشی از زمینهای جنوبی محلۀ سنگلج تا سالها پس از فرمان ناصرالدین شاه است ( اطلس، ۸۵-۸۶).
محلۀ باغ خسرو خان در ابتدای شکل‌گیری و در دهۀ ۱۲۷۰ ق، 3 گذرگاه باریک داشت که گذرگاههای اصلی آن محلـه به شمـار می‌آمدند؛ دو مورد از آنها شمـالی ـ جنوبـی و یکی شرقـی ـ غربـی بود. در ایـن گذرگاههـا انشعاباتی باریک و کوتاه نیز یافت می‌شد. همگی این گذرگاهها پس از تخریب حصار نیز بر جا ماندند (همان، ۴۹، ۸۵).
باغ خسرو خان کنار باغی منسوب به امان‌الله خان جا داشت. املاک خاندان معیرالممالک در محلۀ سنگلج، در محدوده‌ای معین قرار داشت که تقریباً در نیمۀ جنوبی محله، و در نزدیکی زمینهای باغ خسرو خان بود. ملکی از املاک منسوب به معیرالممالک که پس از تخریب حصار و در ۱۲۸۵ ق خریداری شد، نیز در زمینهای باغ امان‌الله خان قرار داشت («دفاتر ... »، ۱/ ۱۹۶). مجاورت این دو ملک و این دو نام، این گمان را تقویت می‌کند که مقصود از خسرو خان و امان‌الله خان، دو تن از خاندان اردلان باشند. سندی در این باره یافت نشده است. اگر شجره‌نامۀ این خاندان را بررسی کنیم، درمی‌یابیم که خسرو خان سوم اردلان، پسر امان‌الله خان والی کردستان، داماد فتحعلی شاه و همسر حسنی‌جهان خانم (والیه خانم) بود و در ۱۲۴۰ ق به جای پدر، والی کردستان شد (مردوخ، ۳/ ۲۷۰-۲۷۲) و در ۱۲۵۰ ق درگذشت (همو، 3/ ۲۷۲) و با توجه به تاریخ معاملۀ میرزا آقاسی با خسرو خان، امکان ندارد که خسرو خان سوم اردلان در ۱۲۵۵ ق باغش را به میرزا آقاسی فروخته باشد؛ خسروخان دوم اردلان هم که پیش از این درگذشته بود (همو، 3/ ۲۶۲). خسرو خان سوم نوه‌ای نیز داشت به نام خسرو خان (خسرو خان چهارم)، اما پدر وی، رضاقلی خان (پسر خسرو خان سوم)، در ۱۲۵۵ ق، حدوداً 15ساله بود (همو، 3/ ۲۷۲، ۲۷۴، ۲۷۹)؛ بنابراین احتمال معاملۀ میرزا آقاسی با خسرو خان چهارم هم چندان ممکن نبود. البته هم‌جواری زمینهای امان‌الله‌خانی و خسروخانی با عمارت رکن‌الدوله که داماد خسرو خان سوم بـود (همو، 3/ ۲۷۴)، و نیز سکونت شخصی به نام احمد خان سرهنگ در سنگلج که همنام با پسر دیگر خسرو خان سوم بود (همو، 3/ ۲۷۲؛ گزارشها ... ، ۲/ ۵۱۵)، گمان وجود نسبتی میان مالکان قدیم این محدوده را مطرح می‌کند، اما همچنان هویت خسروخانی که مالک باغ است، مبهم می‌باشد. 
گزینۀ دیگری که می‌تواند با مالک این باغ مرتبط باشد، خسرو خان گرجی است که در ۱۲۵۵ ق زنده بود و چندان بی‌ارتباط با خاندان اردلان هم نبود. او زمانی حاکم کردستان شد و ازقضا در مخالفت با رضاقلی خان، جانشین و پسر خسرو خان سوم ــ که بنابر توصیۀ مادرش به شاه، بر جای پدر نشسته بود ــ با مادر و برادر رضاقلی خان، یعنی امان‌الله خان دوم، در یک جبهه بود (مردوخ، ۳/ ۲۷۸). ازآنجاکه حسنی‌جهـان خانم دختر فتحعلی شـاه، در نصب و عزل والیان و درباریان مؤثر بود (همو، 3/ ۲۷۴، ۲۷۶)، هیچ بعید نیست که همچون شماری از شاهزادگان، املاکی در شهر به نامش بوده باشد. شاید این اراضی خسروخانی و امان‌الله‌خانی هر دو به امان‌الله خانِ والی تعلق داشته باشد و شاید هم به حسنی‌جهان خانم یا امان‌الله خان دوم. شاید خسرو خان گرجی و اردشیر میرزا رکن‌الدوله هم به‌سبب نسبت خانوادگی یا هم‌رأیی با ایشان، مالک قطعه‌ای از آن اراضی یا اراضی مجاورش شده باشند و شاید هم مالکیت آنها هیچ ارتباطی با خاندان اردلان نداشته باشد.

کوچه‌ها

تقریباً پس از تخریب حصار شاه‌تهماسبی و با توجه به نقشۀ نجم‌الدوله و اسناد محکمۀ صادق طباطبایی، این محدوده را چندان با نام «محله» نمی‌خواندند و در گذر زمان، تنها کوچه‌هایی در این محله به نام «کوچه‌‌های باغ خسرو خان» خوانده می‌شد و در برخی اسناد، در اشاره به زمینهای آن با عناوینی همچون «اراضی باغ خسروخانی» و «باغ خسرو خان» یاد شده است ( اطلس، ۸۵؛ دفاتر، ۱/ ۳۷۰؛ «مبایعه‌نامه ... »، ۳). 
امروزه این محدوده در منطقۀ ۱۲ شهرداری تهران، در نزدیکی میدان محمدیه یا اعدام، شمال خیابان مولوی و همچنان در محلۀ سنگلج بر جا مانده است. محدودۀ محلۀ باغ خسرو خان را بر‌حسب نام گذرگاههای کنونی تهران می‌توان از شمال به کوچۀ مهدویان احدی، از جنوب بـه کوچۀ بختیاری، از شرق به کوچۀ قمری خان و از غرب نیز امتداد جنوبی کوچۀ محمدی خلص و کیهانی دانست. 
این محدوده پس از تخریب حصار، وضعیت متفاوتی پیدا کرد. این تفاوت نه‌تنها با تغییر نام محدوده یا تغییرات کالبدی‌اش هویدا شد، بلکه خود را در مالکیت زمینهای پیرامون این محدوده و حتى تغییرات کالبدی آن زمینها نمایان کرد. کوچه‌های باغ خسرو خان که در دهۀ ۱۲۷۰ ق، از جنوب به حصار قدیم شهر متصل بود، در دهۀ ۱۳۰۰ ق، با گذرگاهی باریک از محدودۀ بیرون دروازه نو در جنوب آن جدا ‌شد؛ به بیان دیگر، حد جنوبی این محدوده بر جای حصار پیشین شهر قرار گرفت و دیگر در زمرۀ جنوبی‌ترین بخش شهر نبود (نک‍ : اطلس، همانجا). 
محلۀ ترکمانها که در دهۀ ۱۲۷۰ ق در شمال این محدوده بود، در دهۀ ۱۳۰۰ ق، بیشتر تفکیک شد و دیگر به آن نام در نقشه ثبت نشد. افزون‌براین، معیرالممالک نیز در زمینهای این محله، صاحب املاکی شد و حمام و تکیه‌ای به نام خود در آن بر پا ساخت؛ به‌گونه‌ای‌که حد شمالی کوچه‌های باغ خسرو خان با عناوینی نظیر «کوچۀ تکیۀ معیرالممالک» و «کوچۀ حمام معیر» نام‌گذاری شد (همانجا). باغ و املاک قدیم معیرالممالک که در دهۀ ۱۲۷۰ ق همسایۀ محلۀ باغ خسرو خان بود، همچنان سر جای خود قرار داشت. با توجه به فروش عمارت دیگری به معیرالممالک در ۱۲۸۵ ق، به نظر می‌رسد وی مالکیت خود را پیرامون کوچه‌هـای باغ خسرو خـان بیشتر کرده بود.
با توجه به نقشۀ نجم‌الدوله، تغییر اساسی پیرامون کوچه‌های باغ خسرو خان در دهۀ 1300 ق، نبودِ عمارت رکن‌الدوله در شرق این محدوده است، اما محلۀ دروازه نو همچنان در شرق این محدوده وجود داشت و حد شرقی نیز با عنوان «کوچۀ جناب وزیرنظام» نامیده می‌شد (همانجا) که شاهدی است از تملک محمدابراهیم خان وزیرنظام و پدرش بر اراضی باغ خسرو خان و امان‌الله خان. بااین‌حال، تمام بخشهای این اراضی تا دهۀ ۱۳۰۰ ق که نقشۀ نجم‌الدوله در آن تکمیل شد، به فروش نرفته بود؛ زیرا در بخش جنوبی محدوده، زمین بایری منسوب به «جناب وزیرنظام» وجود داشت (همانجا). به نظر می‌رسد وزیرنظام نیز همچون خاندان معیرالممالک ساخته‌های خود را پیرامون این محدوده افزوده بود و همچون نام‌برده در زمرۀ همسایه‌های اصلی این محدوده بود. 
حدود شرقی و غربی و شمالی و جنوبی محدوده در دهۀ ۱۳۰۰ ق مشخص‌تر و منظم‌تر از دهۀ ۱۲۷۰ ق بود. بااین‌حال، در تقسیم‌بندی و تفکیک زمینهای این محدوده، تغییر زیادی رخ نداد؛ جز اینکه یکی از دو گذرگاه شمالی ـ جنوبی این محدوده تبدیل به حد شرقی محدوده شد و یک گذرگاه فرعی شرقی ـ غربی و یک گذرگاه کوتـاه شمالی ـ جنوبی نیز به بخش شمالی محدوده افزوده شد.
گرچه کوچه‌های باغ خسرو خانْ دیگر «محله» نامیده نمی‌شد و وسعت زیادی هم نداشت، اما ساکنان سرشناسی داشت که نجم‌الدوله در نقشه‌اش به ثبت رسانده است. آقا سید علی طبیب و حاجی کاظم صراف در شمال محدوده و شیخ مقدس در میانۀ محدوده، در کوچۀ «شیخ مقدس»، که اصلی‌ترین گذرگاه شرقی ـ غربی محدوده بود، ساکن بودند (همانجا). کوچه در دهۀ ۱۲۷۰ ق هم وجود داشت، اما در نقشۀ کرشیش نامی نداشت (همان، ۴۹). این کوچه امروزه نیز تقریباً با همان نام که در نقشۀ نجم‌الدوله به ثبت رسید، بر جا مانده است. نجم‌الدوله نامهای همۀ ساکنان و مالکان محله‌های تهران را در نقشه ذکر نکرده، و تنها به ذکر افراد سرشناس‌تر بسنده کرده است؛ برای نمونه، حاجی کاظم صراف از مالکان سرشناسی بود که جز در این نقطه، چندین ملک دیگر نیز داشت (سالور، ۱/ ۴۲۱).