باغچالی، گود

باغچالی، گود \go(w)d-e bāq-čalī\، از گودهای مسکونی تهران در دورۀ پهلوی.
این گود که تا سالهای پایانی دهۀ 1350 ش مسکونی بوده، در جانب شرقی خیابان خانی‌آباد (تختی کنونی) جانمایی شده است. گود باغچالی از شمال به خیابان جعفری، از شرق به خیابان آهن‌فروشها، از غرب به خیابان خانی‌آباد و از جنوب به حوالی خیابان مختاری محدود می‌شد. کوچه‌ای با امتداد شمالی ـ جنوبی، ارتباط ساکنان این گود را با محله‌های مجاور برقرار می‌ساخت. این کوچه از خیابان جعفری در شمال آغاز، و با شیبی ملایم ــ که هر اندازه به سمت جنوب امتداد می‌یافت، سرازیری آن بیشتر می‌شـد ــ به جنوب گود باغچالی می‌رسیـد و در سمت جنـوب غربی گود ازطریق پلکانی بـه خیابان خانی‌آباد راه می‌یافت (کرم‌همدانی‌).
به‌درستی روشن نیست که این گود از چه زمانی مسکونی شده است. در نقشۀ سروان ناسکوف که در دورۀ پادشـاهی فتحعلی‌ شـاه قاجـار (سل‍ 1212-1250 ق/ 1797- 1834 م) از تهران و پیرامون آن ترسیم، و در 1242 ق چاپ شده است، در بیرون از برج‌وباروی شاه‌تهماسبی، در جنوب تهران ــ در جـایی‌ که در برخی از نقشه‌هـای تهران در در دورۀ پهلوی دوم گود باغچالی جانمایی شده ــ گودالهایی ترسیم شده است که روی آن عبارت «کارخانۀ آجرپزی» / کوره‌پزخانه، به چشم می‌خورد (نک‍ : تهران‌نگـاری، 3). همچنین در نقشـۀ اطراف تهـران که کرشیش آن را در 1275 ق، به روزگار سلطنت ناصرالدین شاه قاجار (1264-1313 ق/ 1848-1896 م) ترسیم نموده، و در 1294 ق، در وین به چاپ رسیده، در جای آن گودالها نوشته است: «سفالگری» (نک‍ : همان، 8- 9). به نظر می‌رسد وی لفظ سفالگری را مترادف با آجرپزی به کار برده باشد؛ زیرا در نقشۀ عبدالغفار نجم‌الملک از تهران که پس از تخریب حصار شاه‌تهماسبی، و گسترش شهر تهران ترسیم شده است، این گودالها را که آن زمان در محدودۀ جنوبی شهر تهران در درون حصار ناصری، و با فاصله‌ای نه‌چندان دور از بافت مسکونی تهران جا گرفته بود، با علامت «کوره‌ها و زمینهای گود» جانمایی کرده، و روی آن محوطه نوشته است: «کوره‌های آجر» (نک‍ : همان، 42-44)، که نشان می‌دهد این کوره‌هـا در آن زمان هنوز کاربری خود را حفظ کرده بودند. در نقشۀ کارل بدکر از تهران که در 1332 ق، در زمان سلطنت احمد شاه قاجار (1327-1344 ق/ 1909-1925 م) به چاپ رسیده است، گودهای جنوب شهر تهران در حد فاصل دروازه غار و دروازۀ خانی‌آباد با بافت مسکونی تهران فاصله دارد. در این نقشه گذرگاهی در راستـای غربی‌ ـ شرقـی، و دو گذرگاه کوتـاه در راستـای شمـال غربی‌ ـ جنوب شرقی، در محدودۀ این گودها ترسیم شده است که از میان گودها می‌گذرد و به بـافت مسکونی تهـران راه می‌یابد؛ همچنین در این نقشه در اطراف گودها، نقاطی پراکنده و مستطیل‌شکل و هم‌رنگ با بافت مسکونی تهران علامت‌گذاری شده که مؤید پدیدآمدن کانونهای جمعیتی پراکنده در اطراف این گودهـا در سالهـای پـایـانی سلطنـت قاجارهـاست (نک‍ : همان، 90-91). 
با افزایش ساخت‌وساز در حوالی این گودها، به‌تدریج کوره‌های آجرپزی از محدودۀ جنوبی تهران درون حصار ناصری برچیده شد و به بیرون شهر انتقال یافت؛ زیرا در نقشۀ شهر تهران که شخصی فرانسوی به نام فرانسوا دُ رمیزر در سالهای آغازین سلطنت رضا شاه (1304-1320 ش)، پیش از برچیده‌شدن حصار ناصری، از تهران ترسیم کرده، و در 1309 ش/ 1930 م به دو زبان فارسی و فرانسوی به چاپ رسانده، روی محوطۀ گودالهای جنوب تهران نوشته است: «کوره‌های قدیم آجر» (نک‍ : همان، 106، 110-111). به‌کار‌رفتن لفظ «قدیم» در این نقشه مؤید آن است که این کوره‌ها باید در سالهای پیش از آغاز سلطنت رضا شاه برچیده شده باشند. از آن پس، مردم تهی‌دستی که توان خرید یا ساخت خانه در بافت مسکونی شهر تهران را نداشتند، در این گودها و از آن میان، در گود باغچالی به ساخت خانه‌هایی محقر مبادرت کردند. عکسهای هوایی که در 1319 ش، در زمان سلطنت رضا شاه، از تهران گرفته شده، و در 1338 ش به چاپ رسیده است، نشان می‌دهد که در آن زمان زمینهای خالی دورتادور گود باغچالی به زیر ساخت‌وساز رفته، و مسکونی شده‌اند (نک‍ : همان، 138- 139).
ساکنان گـود باغچالی از امکانات و خدمات اولیۀ شهری مانند دسترسی لازم به مراکز آموزشی و درمانی بی‌بهره بودند. در خبری که در روزنامۀ ستاره به تاریخ بیست‌وسوم آبان 1324 به چاپ رسیده است، شهرداری تهران تمهیداتی فراهم کرده بود تا درمانگاهی سیار در روزهای هفته، در روز و ساعتی مشخص به یکی از محله‌های دورافتاده و فقیرنشین شهر تهران، مانند گود باغچالی می‌رفت و به درمان رایگان بیمارانی که توان مالی یا امکان رفت‌وآمد به مراکز درمانی را نداشتند، می‌پرداخت. این درمانگاه سیار روزهای دوشنبه از ساعت 45/ 8 تا 45/ 10، در گود باغچالی به بیماران نیازمند خدمات رایگان پزشکی ارائه می‌کرد («درمانگاه ... »، 2).
خانه‌های گود باغچالی فاقد آب لوله‌کشی بود؛ آب مورد نیاز اهالی برای شست‌وشو از چاههای دستی، و آب آشامیدنی از یک شیر آب فشاری ــ که در کنار خیابان جعفری واقع در ضلع شمالی گود باغچالی کار گذاشته شده بود ــ تأمین می‌شد. اهالی باغچالی آب آشـامیدنی مصرفی روزانۀ خود را با سطل از شیر آب فشاری تهیه می‌کردند و زنانی که امکان شست‌وشوی رخت را در خانه نداشتند، در کنار شیر آب فشاری در تشت رخت می‌شستند. در سالهای آغازین دهۀ 1350 ش، طرح انتقال ساکنان گودهای تهران به شهرکهای نوساز ــ که بـانک رهنی در جنوب شهر تهران ساخته بود ــ آغاز شد. بیشتر ساکنان گود باغچالی در طول سالهای منتهی به انقلاب اسلامی رفته‌رفته به آپارتمانهایی نوساز در دولت‌آباد و شهرک کیان‌شهر ــ که دارای خانه‌های پیش‌ساختۀ ویلایی بود ــ منتقل شدند. کـار انتقـال اهالی گود باغچـالی بـه شهرکهای نوساز تا سالهای آغازین دهۀ 1360 ش همچنان ادامه داشت و سرانجام در 1361 ش به پایان رسید؛ سپس خانه‌های گودنشینان تخریب شد. امروزه در جای گود باغچالی کارگاه شرکت راه‌آهن شهری تهران و حومه (مترو) استقرار دارد (کرم‌همدانی؛ «قصه ... »، 7؛ مرادی، 104؛ سعیدنیا، 110).

مآخذ

تهران‌نگاری؛ «درمانگاه سیار»، ستاره، تهران، 1324 ش، س 9، شم‍ 214‘2؛ سعیدنیـا، احمـد، نظـام مراکز شهـری و فضـای مسکونی، تهران، 1399 ش؛ «قصۀ کوچ یک محله»، شهروند، تهران، 1398 ش، س 7، شم‍ 921‘1؛ کرم‌همدانـی، علی، تحقیقات میدانـی؛ مرادی، یزدان، «سقفهایی که خواهند ریخت»، آینده‌نگر، تهران، 1399 ش، شم‍ 97.

علی‌ کرم‌همدانی