باغ جناب ظهیرالدوله، محله

باغ جناب ظهیر‌الدوله، محله \mahalle-ye bāq-e jenāb-e zahīr-od-dowle\، محله‌ای واقع در بخش شمالی محلۀ دولت در تهران عهد ناصری. 
بنا‌بر «نقشۀ نجم‌الدوله»، محلۀ باغ جناب ظهیرالدوله ــ کـه در جنـوب غربی دروازه دولت قـرار داشت ــ از دو خیابان همنام و تقریباً عمود بر یکدیگر به نام «خیابان باغ ظهیر‌الدوله» تشکیل شده بود. این محله، بـا توجه به امتداد دو خیابان و جانمایی آن روی نقشۀ نجم‌الدوله، از بالا به حصار تهران در دورۀ ناصری، از پایین به خیابان غربی ـ شرقی باغ ظهیر‌الدوله، از چپ به خیابان باغ ایلخانی و از راست به خیابان دروازه دولت محدود شده بود. در قسمت شمالی محله، متملکات امین دار‌الضرب قرار داشت. منتها‌الیه شمالی خیابـان شمالی ـ جنوبی بـاغ ظهیر‌الدوله با طرحی چلیپایی تا میانۀ این املاک، که در نقشۀ نجم‌الدوله به‌صورت باغ و عمارت دیده می‌شود، ادامه یافته بود. در بخش جنوبی این متملکات کوچه‌ای بی‌نام وجود داشت که متملکات امین دار‌الضرب و خانه‌های همسایه‌های شرقی آن ــ که به‌ترتیب از غرب بـه شرق، خانۀ مونس مسیحی، موسیو کتابچی، میرزا سید احمد منشی‌باشی، نیز طویلۀ میرزا ابو‌تراب خان سرتیپ و مبیعی میرزا ابـو‌تراب خـان بودند ــ را از بخش پـایینی محلـۀ باغ جناب ظهیر‌الدوله جدا می‌کرد. در سمت غربی خیابان شمالی ـ جنوبی باغ ظهیر‌الدوله، خانۀ اسد ‌خان در بالا و خانۀ جناب در پایین واقع بودند. در جنوب خانۀ جناب و در میانۀ خیابان شمالی ـ جنوبی باغ ظهیر‌الدوله نیز کوچۀ باریکی به‌سمت غرب وجود داشت که به باغ آجودان‌باشی می‌رسید. باغ بیوک خان سرتیپ نیز در جنوب باغ آجودان‌باشی قرار داشت. خانۀ غفار ‌بیک چسبیده به ضلع غربی باغ آجودان‌باشی و در میانۀ خیابان باغ ایلخانی قرار گرفته بود. در سمت شرقی خیابـان شمالی ـ جنوبی باغ ظهیر‌الدوله خانه‌های شکر‌الله خان جا داشتند. همسایه‌های شرقی این خانه‌ها، به‌ترتیب، از غرب به شرق باغی بی‌نام، عمارت امین‌حضرت، عمارت جناب وزیر نظمیه و پارک نظم‌الملک، و کنت دو مونت‌فورت معروف به پارک ناصری بودند. مهم‌ترین ابنیه‌ای که در ضلع جنـوبی خیابـان غـربی ـ شرقـی بـاغ ظهیر‌الدولـه، به‌ترتیب از غرب به شرق، قرار داشتند عبارت بودند از مدرسۀ زردشتیان، خانۀ آقا کریم، خانۀ مصباح‌الملک، خانۀ موسیو شارل و خانۀ میرزا ابو‌تراب خان سرتیپ.
باآنکه نام این محله در نقشۀ نجم‌الدوله محلۀ باغ جناب ظهیر‌الدوله است، ملکی متعلق به او در این محدوده روی نقشه دیده نمی‌شود. از شواهد چنین برمی‌آید که پیش‌تر زمینهایی در این محدوده متعلق به ابراهیم خان سردار قاجار دولو، پدر محمد‌ناصر ‌خان قاجار ظهیر‌الدوله و پدر‌بزرگ علی خان ظهیر‌الدوله، بوده‌اند (نکـ : بامداد، ۱/ ۱۵). ابراهیم خان حدود ۱۲۹۴ ق/ ۱۸۷۸ م بخش شرقی این زمینها را، که در آن زمان در بیرون از محدودۀ شهر جا داشتند، به کنت دو مونت‌فرت فروخت و او در آنجا خانه و باغی برای سکونتش ساخت (نک‍ : معتمدی، ۵۷۱). زمینها و املاک شمالی محلۀ باغ جناب ظهیر‌الدوله را نیز علی خان ظهیر‌الدوله و همسرش فروغ‌الدوله پس از مدتی نزاع با حاج محمد‌حسن امین دار‌الضرب (نک‍ : ظهیرالدوله، ۲۸- ۲۹)، سرانجام در ۱۳۰۶ ق به او واگذار کردند (نک‍ : در محضر ... ، ۲/ ۵۲0-۵۲1). 
در کروکی‌ای که کلنل جی. ای. داگلاس در سال ۱۳۲۱ ق/ ۱۹۰۴ م از موقعیت برخی سفارتخانه‌ها در تهران تهیه کرده است، نمایندگی آمریکا در محدودۀ شرقی محلۀ باغ جناب ظهیر‌الدوله دیـده می‌شـود (نک‍ : تهران‌نگاری، ۸۹). این نمایندگی در نقشۀ تهران در ۱۳۳۲ ق/ ۱۹۱۴ م که به کوشش کارل بدکر تهیه شده، نیز در همان مکان جانمایی شده است (نک‍ : اطلس ... ، ۱۳۵). در نقشۀ «وضع و ترتیب خیابانهای طهران» که در ۱۳۰۸ ش/ ۱۹۲۹ م تهیه شده است نیز قنسولخانۀ نروژ در قسمت شرقی این محله وجود دارد. در ایـن نقشه خیابـان شمـالی ـ جنـوبی بـاغ ظهیر‌الدوله به خیابان ادیب و خیابـان غربی ـ شـرقی آن به خیابان منوچهری تغییر نام داده‌اند (همان، ۱۵۵). خیابان منوچهری تا امروز همچنان به همان نام باقی مانده است. در «نقشۀ جدید طهران» که در ۱۳۰۹ ش/ ۱۹۳۰ م تهیه شده نیز خیابان شمالی ـ جنوبی باغ ظهیر‌الدوله به خیابان جمشید تغییر نام داده است (همان، ۱۶۱) و امروزه نیز خیابان ارباب‌جمشیدی نام دارد.

مآخذ

اطلس تهران قدیم؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، ۱۳۵۷ ش؛ تهران‌نگاری؛ در محضر شیخ فضل‌الله نوری (اسناد حقوقی عهد ناصری)، به کوشش منصوره اتحادیه و سعید روحی، تهران، ۱۳۸۵ ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، 1395 ش؛ ظهیر‌الدوله، علی، سفرنامه، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، ۱۳۷۱ ش.

مریم شائیان