باغ پسته بیک، کوچه

باغ پسته ‌بیک، کوچه \kūče-ye bāq-e peste-beyk\، کوچه‌ای واقع در محلۀ سنگلج در تهرانِ عهد ناصری.
در نقشۀ نجم‌الدوله (1309 ق/ 1892 م) از تهران، این کوچه در شمالی‌ترین بخش محلۀ چاله‌میدان، و مقابل دیوار شرقی (نک‍ : ه‍ د، باغ پسته بیک)، از غرب به شرق ترسیم، و در قسمت شمالی و شرقی آن، خانۀ میرزا نصرالله خان مهندس، جانمایی شده است (نک‍ : اطلس ... ، 83). در نقشۀ کرشیش (1275 ق/ 1859 م) از تهران موقعیت این کوچه محدود به شرق حصار شاه‌تهماسبی نشان داده شده، اما نامی روی آن نوشته نشده است (ص 46). پس از تخریب حصار شاه‌تهماسبی و بنای حصار ناصری در 1284 ق، به جای ضلع شرقی باروی قدیم تهران، خیابان دروازه ‌دولاب و خط راه‌آهن کشیده شد که از ضلع غربی مزرعۀ ورثۀ فخرالدوله می‌گذشته، و در نقشۀ نجم‌الدوله پیداست. سکونت میرزا نصرالله خان مهندس در این کوچه گویا به آغاز عهد ناصری بازمی‌گردد. در آمار دارالخلافۀ تهران (1269 ق)، در شمار خانه‌های محلۀ چاله‌میدان، ذیل «پاتوق در باغ پسته بیک» دو فقرۀ مرتبط ثبت شده است: «خانۀ عبدالله آدمِ نصرالله خان» یک باب (ص 290)، و «خانۀ میرزا نصرالله» یک بـاب (ص 293). همچنین در آمار اخضر علیشـاه از دارالخلافه، در 1317 ق در شمار خانه‌های محلۀ چاله‌میدان، ذیل «دروازه ‌دولاب و حوالی آن»، «خانۀ میرزا نصرالله فخار» به ثبت رسیده است (همان، 588). 
لقب فخار با معنی لغوی «سفال‌پز» و «کوره‌پز» به‌نحوی به حرفۀ «مهندس» نزدیک است و می‌توان فرض کرد که اینها اشاره به یک تن باشد. اعتمادالسلطنه در یادداشتهای روزانه‌اش در ماه رمضان 1304، از شخصی با نام میرزا نصرالله مهندس نام برده، و دربارۀ وی چنین نوشته است: «صبح دربخانه رفتیم. شاه بیرون تشریف آوردند. نصرالله خان مهندس را مأمور فرمودند طرف خوی برود، پل خداآفرین را هموار سازد» (نک‍ : روزنامه ... ، 568). او همچنین در تاریخ منتظم ناصری در ذکر «سرتیپان سیّم که جزو افواج و سواره هستند»، از نصرالله خان مهندس یاد کرده است (1/ 507- 508، 2/ 1228)؛ اما به‌درستی روشن نیست که میرزا نصراللٰهی که اعتمادالسلطنه چند جا در آثارش از او یادکرده، همان میرزا نصرالله فخاری باشد که به نام وی و خانه‌اش در دروازه ‌دولاب، در آمار اخضر علیشاه و آمار 1269 ق اشاره شده است.
بلاغی کوچۀ باغ‌ پسته بیک را که از امامزاده یحیى تا خیابان ری امتداد دارد، در محدودۀ بخش 9 بلدیۀ تهـران (عودلاجان) ذکر کرده است (ص 192). نام کنونی این کوچه شهید نادری‌کیاست (نک‍ : نقشه ... ).

مآخذ

آمار دارالخلافۀ تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، تهران، 1368 ش؛ اطلس تهران قدیم؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، تاریخ منتظم ناصری، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ همو، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1345 ش؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، تهـران، 1350 ش؛ نقشۀ تهران.

امیرحسین مرادخانی