باغ پسته بیک

باغ پسته بیک \bāq-e peste-e beyk\ (در گویش تهرانی: باغ پسته‌بَکْ)، از باغهای قدیم تهران در محلۀ چاله‌‌میدان که امروزه محل دبیرستان پروین اعتصامی است. 
همچنان‌که تعبیر ترکی «آتا بِیْک» در زبان فارسی به‌صورت اَتابَک تلفظ می‌شود، پسته بیک نیز در گویش تهرانی به‌صورت «پسته‌بَک» رایج است.
باآنکه برخی همچون حجت بلاغی (ص 164) باغ پسته بیک را از محدثات دورۀ ناصری می‌دانند، به نظر می‌رسد قدمت این باغ به سالهای پایانی دورۀ صفویه بـازگـردد (نک‍ : دنبـالۀ مقـاله). شواهـدی چنـد می‌توانـد دراین‌باره راهگشا باشد و ازآن‌میان، سبب نام‌گذاری باغ است. گفتنی است پسوند «بیک طهرانی» دست‌کم از سالهـای پایانی دورۀ صفویه بـرای تنی چند از مشـاهیر تهران به کار رفته است (برای نمونه، نک‍ : نصرآبادی، 206). در دورۀ فتحعلی شـاه (سل‍ 1212-1250 ق/ 1797-1834 م) نیز این پسوند به‌صورت لقب رایج بوده است؛ برای نمونه، پدربزرگ دکتر اعلم‌الدولۀ ثقفی که معاصر با فتحعلی شاه بود، حاج محمد اسماعیل بیک طهرانی نام داشت (یغمایی، 719). افزون‌برآن، بنابر اسناد برجای‌مانده از دورۀ ناصری، باغ پسته بیک با مساحتی بیش از 40 جریب (برای مقیاس جریب، نک‍ : هینتس، 106-107)، در دورۀ فتحعلی شـاه در مالکیت شخصی به نام آقا ابوتراب، پسر آقاسی بیک طهرانی، بود و او 17 جریب از باغ را به فتحعلی شاه فروخت (نک‍ : کتابچه ... ، 59). به این معنا دربارۀ نام‌گذاری باغ پسته بیک نمی‌توان به نوشتۀ نویسندگانی مانند ناصر نجمی (ص 360) که کاشت پسته را در تهران سبب نام‌گذاری باغ دانسته‌اند، اعتماد کرد، بلکه چنان‌که گفته شد، پسته بیک بیش از هرچیز نام یک شخص است. 
گویا نخستین نقشه‌ای که باغ پسته بیک در آن جانمایی شده، نقشۀ دارالخلافۀ تهران، ترسیم کرشیش است که در 1275 ق/ 1859 م به چاپ رسیده است (نک‍ : تهران‌نگاری، 14). باآنکه مکان باغ در این نقشه با عنوان «باغ وقف»، و در مجاورت باغ حسینقلی خان جانمایی شده است، محدودۀ پیرامون باغْ نام «محلۀ باغ پسته بیک» را دارد. افزون‌براینکه نام‌گذاری محله به نام باغ، نشان از قدمت آن دارد، شاید سبب اینکه فتحعلی شاه تنها 17 جریب از مجموع 40 جریب باغ پسته بیک را خریداری کرده بود، همین ویژگی وقفی‌بودن آن بوده باشد. در نقشۀ ترسیمی عبدالغفار نجم‌الملک از تهران که در 1309 ق/ 1892 م بـه چـاپ رسیـده (نک‍ : همـان، 38)، نـام بـاغ به‌صـورت پسته بیک ثبت شده است. به نظر می‌رسد محدودۀ باغ پسته بیک تا زمان رضا شاه تغییر کاربری نداده، و همچنان باغ بوده است. در نقشۀ کارل بدکر از تهران که در 1332 ق به چاپ رسیده (همان، 90)، باغ پسته بیک به‌صورت فضای سبز جانمایی شده است. باآنکه بلاغی تکیۀ باغ پسته بیک را در محل باغ، و نه در محلۀ آن معرفی کرده است (ص 191)، وجود مکانهای شهری همچـون تکیـه، قهوه‌خـانه (همانجا)، حتى زورخـانه (نک‍ : آل‌احمـد، 10) و کوچه و قراولخـانه (نک‍ : دنبالۀ مقـاله)، حکایت از آن دارد که باغ پسته بیک با داشتن مجموعه‌ای از مؤلفه‌های شهری به‌درستی کارکرد محله را داشته است و الزاماً این مؤلفه‌ها بخشی از عرصۀ باغ نبوده‌اند. 
بررسی نقشه‌های برجای‌مانده از تهران در دورۀ قاجاریه و پهلوی نشان از آن دارد که عرصۀ باغ پسته بیک بدون آنکه تغییر چندانی داشته باشد، کاربری آموزشی پیدا کرده، و به مدرسه بدل شده است. بنابه گزارشی رسمی، باغ پسته بیک در 1318 ش، از سوی وزارت فرهنگ برای ساخت مدرسه‌ای دولتی اختصاص یافت (نک‍ : آموزش ... ، 38) و دبستانی به نام پروین در آن احداث شد (نک‍ : تهران‌نگاری، 218، 357). امروزه این مدرسه با عنوان دبیرستان پروین اعتصامی همچنان به کار خود ادامه می‌دهد. 
از حوادث مربوط به باغ پسته بیک در دورۀ مشروطه می‌توان به بازداشت شیخ محمد واعظ اصفهانی در 18 جمادی‌الاول 1324 اشاره کرد که به‌سبب انتقاد از عین‌الدوله، صدراعظم وقت، توسط سربازان قراولخانۀ نزدیک باغ پسته بیک بازداشت شد. زمانی‌که طلاب مدرسۀ حاج ابوالحسن خان معمارباشی و نیز طلاب مقیم در امامزاده یحیى به بازداشت شیخ اعتراض کردند، سربازان به روی جمعیت آتش گشودند و یک تن در این ماجرا کشته شد. با انتشار این خبر، علمای تهران به نشانۀ اعتراض در مسجدجامع تحصن کردند و پس از چنـدی، به شهر قم مهاجرت کردند. این حوادث منجر به تحصن در سفارت انگلیس و کناره‌گیری عین‌الدوله از صدارت شد (سالور، 2/ 1735-1736، 9/ 6990). همچنین در منابع دورۀ ناصری از جماعت لوطیان و جاهلان محدودۀ باغ پسته بیک یاد شده است که گاه باعث بروز زدوخوردهایی می‌شدند که به مداخلۀ نظمیه می‌انجامید (نک‍ : گزارشها ... ، 2/ 598، 661).

مآخذ

آل‌احمد، جلال، نفرین زمین، تهران، 1346 ش؛ آموزش‌‌وپرورش، 1319 ش، س 10، شم‍ 10 و 11؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران (قسمت مرکزی و مضافات)، قم، 1350 ش؛ تهران‌نگاری؛ سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، 1374-1380 ش؛ کتابچۀ قبالجات خزانۀ مبارکۀ املاک حاجی میرزا آقاسی، خالصه‌جات و موقوفات دیوان اعلى، به کوشش بهمن بیانی و منصوره اتحادیه، تهران، 1387 ش؛ گزارشهای نظمیه از محلات تهران، به کوشش انسیه شیخ‌رضایی و شهلا آذری، تهران، 1377 ش؛ نجمی، ناصر، ایران قدیم و تهران قدیم، تهران، 1362 ش؛ نصرآبادی، محمدطاهر، تذکره، تهران، 1317 ش؛ هینتس [ض: هینس]، والتـر، اوزان و مقیاسها در اسلام، ترجمۀ غلامرضا ورهرام، تهران، 1368 ش؛ یغمایی، حبیب، «از یادداشتهای یک استاد»، یغما، تهران، 1357 ش، شم‍ 366.

مسعود تاره