باغ ایلچی، چهارراه و گذر

باغ ایلچی، چهارراه و گذر \ča(ā)hār-rāh va gozar-e bāq-e īlčī\، گذرگاهی واقع در جنوب محلۀ بازار تهران دورۀ قاجاریه.
بنابر نقشۀ نجم‌الدوله که در 1309 ق/ 1892 م، به چاپ رسیده، گذر باغ ایلچی در جنوب محلۀ بازار، با امتدادی شرقی ـ غربی جانمایی شده است که از شرق به کوچۀ تکیۀ زنبورک‌خانه و گذر لوطی‌صالح، و از غرب به کوچه و گذر عباس‌آباد منتهی می‌شود (نک‍ : اطلس ... ، 84).
گذر باغ ایلچی منسوب به اقامتگاه وزیر‌مختار یا سفیر انگلیس بوده است. در قدیم‌‌ترین نقشۀ تهران که ناسکوف در 1241-1242 ق/ 1826 م، در زمان فتحعلی شاه (سل‍ 1212- 1250 ق/ 1797-1834 م) ترسیم کرده است، محل این باغ و عمارت را می‌توان تشخیص داد (همان، 19)؛ همچنین در نقشه‌های برزین و کرشیش از تهران که اولی در سالهای پایانی سلطنت محمد شاه (1250-1264 ق/ 1834- 1848 م)، و دومی در زمان سلطنت ناصرالدین شاه (1264-1313 ق/ 1848-1896 م)، پیش از تخریب حصار شاه‌تهماسبی ترسیم شده‌اند، باغ و عمارت محل اقامت وزیرمختار انگلیس، دو بخش روبه‌رو و جدا از هم بوده‌اند که به‌ترتیب در شمال و جنوب کوچه‌ای با امتداد شرقی ـ غربی جای داشته‌اند. این کوچه در نقشۀ نجم‌الدوله با نام گذر باغ ایلچی آمده است (همان، 31، 47- 48، 84). در نقشۀ کرشیش گذر یادشده، در امتداد گذر زنبورک‌خانه و گذر لوطی‌صالح در شرق، تا گذر عباس‌آباد در غرب ادامه دارد؛ اما نام گذر در نقشه نوشته نشده است (همان، 47- 48). بنـابر نوشتۀ محمدحسن خان اعتمادالسلطنه در 1226 ق، سفیر انگلستان در حوالی دروازۀ حضرت عبدالعظیم «سفارتخانه‌ای عالی» بنا کرد (1/ 860-861). این زمینها تا پیش از بنای سفارتخانه به محمد خان زنبورکچی تعلق داشت و فتحعلی ‌شاه از او خواست تا زمینهایش را با طیب خاطر واگذار کند و او نیز بی‌درنگ چنین کرد (کرزن، 1/ 405). با تخریب حصار شاه‌تهماسبی در 1284 ق، و احداث حصار ناصری، بر وسعت تهران افزوده شد و سفارتخانۀ انگلیس به محلۀ تازه‌تأسیس دولت در جانب شمال غربی خیابان باغ ایلخانی منتقل شد (هنـوز سفارتخانۀ بریتانیا همان‌جاست) (همـو، 1/ 412، 413). با جابه‌جایی سفارتخانه، محل سابق باغ و عمارت انگلیس بار دیگر در نقشۀ نجم‌الدوله با نام عمارت زنبورکچی‌باشی و باغ زنبورکچی‌باشی آمده، ولی همچنان نام گذر باغ ایلچی روی آن مانده است. در نقشۀ نجم‌الدوله، باغ و عمارت زنبورکچی‌باشی به‌ترتیب در جنوب و شمال گذر باغ ایلچی جانمایی شده است ( اطلس، همانجا). اگر گذر باغ ایلچی را در نقشۀ نجم‌الدوله از جانب شرق به غرب دنبال کنیم، از محل سه‌راهی کوچۀ زنبورک‌خانه و گذر لوطی‌صالح به جانب غرب آغاز می‌شود. در اوایل گذر، کوچۀ حاجی صفرعلی به طـرف جنوب از آن منشعب شده، و تـا خیابان جلو قبرستـان امتداد می‌یابـد. با ادامۀ مسیر پس از کوچۀ حاجی صفرعلی، عمارت مستغلات عزیزالسلطان در جانب جنوبی گذر قرار دارد و به فاصلۀ یک کوچه، باغ زنبورکچی‌باشی در جنوب، و عمارت زنبورکچی‌باشی در شمال گذر واقع است. حد فاصل میان عمارت مستغلات عزیزالسلطان و باغ زنبورکچی‌باشی، کوچه‌ای به طرف جنوب جانمایی شده است که تا خیابان جلو قبرستان امتداد می‌یابد. این کوچه در نقشۀ نجم‌الدوله نام ندارد، اما گویا به‌سبب مجاورت با باغ ایلچی منسوب به همین باغ بوده، چنان‌که در نقشه‌های امروزی تهران نام این کوچه، باغ ایلچی است (نک‍ : اطلس، همانجـا؛ نقشۀ راهنمـای بـازار ... ، بش‍ ؛ نقشـۀ راهنمـای منطقه ... ، بش‍‌ ‌). پس از گذر از این محدوده، ابتدا در جانب جنوب، به قهوه‌خانه و خانۀ میرزا حسینقلی، و سپس در جانب شمال، به کوچۀ فیل‌خانه، و در انتها نیز به چهارراهی برمی‌خوریم که از شمال به جنوب آن را گذر عباس‌آباد قطع می‌کند و درمقابل، کوچۀ عباس‌آبـاد و در نبش آن، مسجد، و در جانب غرب، تکیۀ عباس‌آباد را مشاهده می‌کنیم (نک‍ : اطلس، همانجا).
در نقشۀ بازار تهران که در دهۀ 1360 ش چاپ شده است، نام گذر باغ ایلچی تغییری نکرده، و به‌صورت کوچۀ باغ ایلچی آمده است که در مجاورت محل سابق باغ ایلچی، دو شاخه می‌شود. یک شاخه، به سمت غرب ادامه می‌یابد و به تقاطع کوچۀ بازار عباس‌آباد می‌رسد؛ شاخۀ دیگـر، از مجاورت محل پیشین باغ ایلچی به سمت جنوب امتداد دارد و به چهار‌راه باغ ایلچی و کوچه و محلۀ سعـادت منتهی می‌شود (نک‍ : نقشۀ راهنمای بازار، بش‍ ‌‌).
در نقشۀ امروزی شهر تهران (1393 ش)، نام گذر باغ ایلچی به کوچۀ مهدوی، و کوچۀ فیل‌خانه به کوچۀ زنبورکچی تغییر کـرده است (نک‍ : نقشۀ راهنمـای منطقه، بش‍ ‌).

مآخذ

اطلس تهران قدیم؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران، 1367 ش؛ کرزن، ج.، ایران و قضیۀ ایران، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، 1367 ش؛ نقشۀ راهنمای بازار تهران، گیتاشنـاسی، تهـران، شم‍ 147؛ نقشـۀ راهنمـای منطقـۀ 12 تهـران، گیـتـاشنـاسـی، تهـران، 1393 ش، شم‍ 312.

امیرحسین مرادخانی