باغ امین حضور

باغ امین‌حضور \bāq-e amīn-hozūr\، نام یکی از محله‌های فرعی در محلۀ دولت در تهران عهد ناصری. 
محلۀ باغ امین‌حضور در نقشۀ نجم‌الدوله از تهران، که در 1309 ق/ 1892 م به چاپ رسیده، در شمال شرق تهران، در محدودۀ محلۀ دولت و جنوب غرب دروازۀ دوشان‌تپه جانمـایی شده اسـت (نک‍ : تهران‌نگاری، 34). این محلـه امروزه بخشی از محلۀ ایران در منطقۀ 12 شهر تهران است (نک‍ : نقشه ... ). 
در دورۀ ناصرالدین شـاه قاجـار (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1896 م)، با افزایش روزافزون جمعیت تهران، دیگر زمین خالی برای خانه‌سازی در محدودۀ تهران درون حصار شاه‌تهماسبی باقی نماند و ناگزیر محله‌هایی، و از آن میان محلۀ باغ امین‌حضور، در بیرون این حصار شکل گرفت. با گسترش مناطق مسکونی در بیرون حصار تهران در 1284 ق به دستور ناصرالدین شاه، حصار شاه‌تهماسبی تخریب، و حصار ناصری با وسعت بیشتری بر گرد تهران کشیده شد و محلۀ باغ امین‌حضور در بافت مسکونی تهرانِ درون حصار ناصری در «محلۀ دولت» جا گرفت. در نقشۀ نجم‌الدوله، محلۀ دولت به چند محلۀ فرعی تقسیم شده، و محلۀ باغ امین‌حضور یکی از آن محله‌ها به شمار می‌رفته است. برپایۀ نقشۀ نجم‌الدوله، محلۀ باغ امین‌حضور از غرب به خیابانهای سادات و امین‌حضور، از شرق به زمینهای ورثۀ حاجی سید حسن، از شمال به خیابان دروازۀ دوشان‌تپه، و از جنوب به خیابان سربازخانۀ آقا محدود بوده است (نک‍ : تهران‌نگاری، همانجا، نیز 38). 
برپایۀ نام خیابانهای کنونی تهران، خیابانهای سادات و امین‌حضور منطبق با خیابان ایران، و نام خیابان «دروازۀ دوشان‌تپه» منطبق با خیابان مجاهدین اسلام، و نام خیابان «سربازخانۀ آقا» منطبق با خیابان شهید احمد احمدی است (شیرازیان، 115، 116). 
تا پیش از تخریب حصار شاه‌تهماسبی و گسترش تهران، نام خیابانها و محله‌های فرعی برگرفته از نام اقوام، صاحبان حرف یا پیروان مذاهبی بود که در آن محله‌ها سکونت داشتند؛ اما از آن پس، بسیاری از محله‌های فرعی نوبنیاد به نام یا القاب افراد و شخصیتهای در قید حیات نام‌گذاری شده بودند که نشان از تحکیم موقعیت اجتماعی بزرگـان و درباریان داشت (پاپلی، 401، 402)؛ چنان‌که محلۀ باغ امین‌حضور منسوب به آقا علی آشتیانی ملقب به امین‌حضور بود. آقا علی آشتیانی در عهد ناصری مشاغلی، مانند امور احتساب تهران، وزارت بقایا و ریاست ایل شاهسون بغدادی، ادارۀ باغات دولتی، و نیز حکومت کاشان و ساوه را به عهده داشت (بامداد، 2/ 341، 342). 
یکی از ویژگیهای محلۀ دولت فراوانی باغها، باغچه‌ها، پارکها و مزارع در محدودۀ آن بود. در نقشۀ نجم‌الدوله این فضاهای سبز هم به‌سبب فراوانی، و هم به‌سبب وسعت در محلۀ دولت چشمگیرند و به نظر می‌رسد که نقش ویژه‌ای در حیات ساکنان محله داشته‌اند (فتحی، 114-115)؛ چنان‌که 4 محله از 6 محلۀ فرعی یادشده، نام باغ داشت (نک‍ : تهران‌نگاری، 52). با گسترش محدودۀ شهر، باغهای قدیمی خارج از حصار شاه‌تهماسبی، مانند باغ نگارستان، لاله‌زار و ایلخانی درون حصار ناصری جا گرفتند و درباریان و اعیان شهر در کنار این باغهای مهم، باغها و باغچه‌های جدیدی در محلۀ دولت ساختند (فتحی، همانجا). در این دوره مرسوم شده بود، آن دسته از رجال و اعیان شهر که استطاعت مالی داشتند، باغ و پارک می‌ساختند و آنها که نمی‌توانستند، باغچه‌ای در محلۀ دولت برای خود مهیا می‌کردند (همانجا)؛ البته باغ درون حصار با باغهای ییلاقی بیرون از محدودۀ شهر متفاوت بود. باغهای محلۀ دولت به‌سبب قرارگرفتن در درون حصار، امنیت بیشتر، و به‌سبب موقعیت مکانی آب‌وهوای بهتری داشت؛ نزدیکی به ارگ سلطنتی، و دسترسی آسان به درب‌خانهْ آنجا را برای سکونت صاحب‌منصبان مناسب‌تر کرده بود (همو، 115-116)؛ چه‌بسا، امین‌حضور نیز به همین سبب باغ و عمارتش را در این محلۀ نوساز بر پا کرد. بیشتر باغهای درون‌شهری میزبان میهمانیهای بزرگان شهر و ملاقاتهای دیوانی و درباری بود. این میهمانیها فقط به حضور بزرگان و اعیان محدود نمی‌شد و در برخی مجالس، شاه نیز به‌ همراه وزرا و شاهزاده‌ها در این باغهـا حاضر می‌شد (همو، 123)؛ چنان‌که باغ امین‌حضور، بنابر خاطرات اعتمادالسلطنه، دست‌کم یک‌ بار میزبان ناصرالدین شاه و دو تن از شاهزادگان بود (ص 75). باغ امین‌حضور در جانب شرقی سه‌راه و خیابان امین‌حضور (ایران کنونی)، و در غرب محلۀ باغ امین‌حضور قرار داشت ( تهران‌نگاری، 34). 
طبق سند آماری سال 1317 ق، محلۀ دولت 10 پاتوق داشت که هر پاتوق را یک نایب اداره می‌کرد؛ محلۀ باغ امین‌حضور بخشی از پاتوق سید جعفر بود (فتحی، 33). بناهای واقع در این محله، شامل شماری خانه و چند باغ بود (نک‍ : آمـار ... ، 359). معبـر اصلی این محله خیابـان امین‌حضور بود که جزئی از دو گذر حسین دهباشی و علی دهباشی [گذر دهباشی حسین و علی] به شمار می‌آمد و بناهایی ازجمله باغ، خانه و دکان را در خود جای داده بود (همان، 361، 362). 
پس از امین‌حضورْ عین‌الدوله، صدراعظم مظفـرالدیـن شـاه (سل‍ 1313-1324 ق/ 1896-1906 م)، بـا خرید باغ امین‌حضور، پارک عین‌الدوله را ایجاد کرد و از آن پس، خیابان امین‌حضور، خیابان عین‌الدوله خوانده شد (انوار، 56). پس از عین‌الدوله، باغ یادشده به مالکیت محمدمظاهر صدیق حضرت و دیگران درآمد (بامداد، 4/ 312)؛ بنابراین، خیابان امین‌حضور چه‌بسا، از عهد مظفـرالدیـن شـاه بـه نـام عیـن‌الدولـه (نک‍ : نقشـه؛ نیـز تهران‌نگاری، 108)، و از سالهای پایانی سلطنت رضا شاه (1304-1320 ش/ 1925-1941 م) بـه خیابـان ایـران (نک‍ : تهران‌نگاری، 126) تغییر نام داده باشد. با گسترش تهران در دورۀ پهلوی، به‌سبب این تغییر نام و به ‌همراه اهمیتی که خیابان ایران پیدا کرد، محلۀ ایران در محدوده‌ای وسیع‌تر جانشین محلۀ باغ امین‌حضور شد و نام امین‌حضور تنها بر سه‌راه خیابانهای ایران (عین‌الدوله)، چراغ‌برق و ری (نک‍ : همان، 148) باقی ماند. 

مآخذ

آمار دارالخلافۀ تهران، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، 1368 ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1345 ش؛ انوار، عبدالله، «باغ سردار»، کتاب تهران، به کوشش سیما کوبان، تهران، 1370 ش، شم‍ 1؛ بـامداد، مهدی، شرح‌حـال رجـال ایـران، تهـران، 1371 ش؛ پاپلی یزدی، محمدحسین، «نام‌گذاری کوچه‌ها و خیابانها در تهران دیروز و امروز»، تهران، پایتخت دویست‌ساله، به کوشش شهریار عدل و برنار اورکاد، ترجمۀ ابوالحسن سروقد مقدم و دیگران، تهران، 1375 ش؛ تهران‌نگاری؛ حسن‌بیگی، محمدرضا، تهران قدیم، تهران، 1377 ش؛ شیرازیان، رضا، راهنمای نقشه‌های تاریخی تهران، تهران، 1391 ش؛ فتحی، سمیرا، سکونت در محله: روایتی از شکل‌گیری محلۀ دولت تهران در دورۀ نـاصری، تهران، 1399 ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، 1381 ش؛ نوربخش، مسعود، تهران به روایت تاریخ، تهران، 1381 ش؛ نقشۀ تهران.

مریم ابراهیمی