باغ آذری

باغ آذری \bāq-e āzarī \، محله‌ای در ناحیۀ 6 منطقۀ 16 شهرداری تهـران. این محله از شمال به خیابان شوش و میدان شهید هرندی (میدان غار)، از جنوب به خیابان بعثت، از شرق به خیابان فداییان اسلام، و از غرب به خیابان شهید رجایی محدود است (نک‍ : نقشه ... ). 
هستۀ اصلی بافت مسکونی محلۀ آذری در دورۀ پهلوی اول، پیرامون کوره‌های آجرپزی ــ که در روزگار ناصرالدین شاه (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1896 م)، برای تأمین خشتهای حصار تهران بر پا شده بود ــ شکل گرفته است. این کوره‌های آجرپزی، یا به‌اصطلاح کوره‌پزخانه‌ها، در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی در پی اعتراضات مردم محله به‌سبب تولید آلودگی برچیده شدند (امام‌دوست، بش‍ ‌). 
تا پیش از تخریب حصار ناصری تهران در 1311 ش، یکی از دروازه‌های تهران به نام دروازه‌غار در محل میدان غار (شهید هرندی کنونی) واقع در شمال این محله بر پا بود (معتمدی، 251). در سالهای دهۀ 1390 ش، نمونه‌ای از دروازه‌غار برپایۀ تصاویر به‌جامانده از آن به‌صورت نمادین در محل سابق این دروازه از نو ساخته شده است (واحدیان‌بیکی). نام محلۀ باغ آذری برگرفته از نـام باغی به همین عنـوان است که تـا سالهای دهه‌هـای 1320 تـا 1330 ش، بر جا بوده است (نک‍ : تهران‌نگـاری، 154، 165).
از آثار به‌جامانده در محلۀ باغ آذری این‌گونه پیداست که این محله در دورۀ قاجاریه با آنکه در بیرون از حصـار تهران جـا داشتـه، مسکونی بـوده اسـت (نک‍ : «تاریخچه ... »، بش‍ ‌‌). 
یکی از بناهای شاخص این محله رخت‌شوی‌خانه‌ای متعلق به دورۀ پهلوی اول بوده که در خیابان قباد کنونی جا داشته است. این رخت‌شوی‌خانه زمانی‌که تهران فاقد شبکۀ لوله‌کشی آب بود، به‌منظور رفع نیازهای مردم محل ساخته شد و تا نخستین سالهای دهۀ 1340 ش فعال، و بنای آن تا سالهای دهۀ 1350 ش بر جا بود و سپس، در اثر افزایش ساخت‌وساز در محله از بین رفت (امام‌دوست، بش‍ ‌‌).
در ابتدای دهۀ 1340 ش، محلۀ باغ آذری به شبکۀ برق و آب لوله‌کشی تهران پیوست و خیابانهای خاکی آن آسفالت شد. پیش از آن، آب محله از چاهی که جنب پارک میثاق کنونی جا داشت تأمین، و به مردم فروخته می‌شد. افزون‌برآن، دو رشته قنات در این محله وجود داشت؛ آب یکی از این قناتها در باغ رشیدی، در محدودۀ پارک بعثت کنونی، و دیگری در میدان باغ آذری آشکار می‌شدند. در آن دوران، هر روز 3 نوبت (صبح، ظهر و شب) و هر بار یک ساعت، آب را برای استفادۀ مردم محله آزاد می‌کردند. این آب نبش کوچۀ هشت‌متری رشیدی تجمیع می‌شد، و فردی به نام عباس خدایاری، معروف به «عباس آبی»، پمپ برقی آب را در زمانی مشخص روشن می‌کرد («تاریخچه»، بش‍ ‌‌).
در محدودۀ محلۀ کنونی باغ آذری گورستانی قدیمی به نام چهارده‌معصوم وجود داشت که از 1308 ش متروک شد. این گورستان مطابق با نام مکانها و کوچه‌های کنونی محلۀ باغ آذری، محدوده‌ای از روبه‌روی کوچۀ یکم تا پنجاهم را در بر می‌گرفت. پس از متروکه‌شدن این گورستان، شهرداری زمین آن را به کارمندان رده‌پایین خود واگذار کرد. بخشی از این گورستان در 1331 ش، به پارکی بدل شد و چند سال پس از آن در 1342 ش، در جای آن پارک، مجموعۀ ورزشی کارگران ساخته شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، این مجموعۀ ورزشی به شهید معتمدی تغییر نام داد (نیکروح، بش‍ ؛ «تاریخچه»، بش‍ ‌‌).
این محله دارای دو پارک بزرگ به نامهای بعثت و میثاق، و چندین بوستان دیگر است (واحدیان‌بیکی). ازجمله اماکن شاخص در این محله می‌توان به بازار بلورفروشان، پارک میثاق، پارک بعثت، ادارۀ امور مالیاتی جنوب تهران، پایانۀ اتوبوس‌رانی بین‌شهری جنوب، استخر و سونای انقلاب، بوستان 12 اسفند، بیمارستان ولیعصر، بوستان نسترن، مجتمع ورزشی شهید معتمدی و مسجد قدس اشاره کرد (نک‍ : نقشه). محلۀ باغ آذری از نظر کالبدی دارای بافت مسکونی و تجاری است («گزارش ... »، بش‍ ‌). پس از آغاز شهرسازی مدرن در شهر تهران، نخستین خانۀ محلۀ باغ آذری در محلۀ نوبهار ساخته شد و متعلق به فردی به نام رضایی بود. این خانه در کوچۀ تاج‌آبادی جا دارد. امروزه این محله از 3 محلۀ کوچک فرعی به نامهای فداییان اسلام، نوبهار و باغ آذری تشکیل شده است («تاریخچه»، بش‍ ‌‌).
به‌طور کلی بافت محدوده کاملاً ریزدانه است. هرچند تهران پس از پیروزی انقلاب اسلامی دستخوش دگرگونیهای گستردۀ کالبدی شد، اما بافت محلۀ باغ آذری تغییرات چندانی نکرده است. مهم‌ترین دلیل این امر، بن‌بست‌بودن محله به‌سبب وجود خدمات موتوری شهرداری تهران در حاشیۀ شرقی آن است؛ به‌طوری‌که شکل‌گیری مراکز تجاری بزرگ در مجاورت آن نتوانسته است نفوذ و اثری جدی در محله داشته باشد. این مسئله افزون‌بر این امتیاز، به‌صورت تهدید نیز عمل کرده، و موجب نفوذپذیری بسیاری از خدمات به محله و بستر مناسبی برای برخی از فعالیتهای غیر مجاز شده است؛ همچنین تنگی گذرگاهها و اختلاف سطح مناطقی از محله به‌صورت پراکنده، یکی از مشکلات بسیار جدی محلۀ باغ آذری است (مسعود، 70). در سالهای دهۀ 1390 ش، این محله حدود 800‘ 3 واحد مسکونی داشت و بیشترین واحدهای مسکونی دارای مسـاحت 51 تـا 75 مـ2 بودند («شاخصها ... »، بش‍ ‌)؛ کیفیت مسکن در این محله در سطح نامناسب است. در محلۀ باغ آذری کیفیت خدمات ورزشی و تفریحی نامناسب، و خدمات بهداشتی، فرهنگی، اورژانسی، و تسهیلات شهری و دسترسی به مترو مناسب ارزیابی می‌شود ( اطلس ... ، npn.‌‌).
ساختار اجتماعی محله براساس شبکۀ شطرنجی گذرگاهها شکل گرفته است. خدمات مورد نیاز محله‌ای در حاشیه‌های محورها و تقاطعهای محله، مسیرهای سرزنده و فعال‌تری را نسبت به دیگر بخشهای محله سامان داده‌اند. وجود 5 مسجد فعال در این محله، که بیشتر مورد استفادۀ کسبۀ محل است، و نیز 13 حسینیه، و نام‌گذاری کوچه‌ها با نام شهدای محله نشان از اهمیت مسائل مذهبی و وجود اعتقادات و ارزشهای دینی در آنجا دارد. با وجود اینکه بیش از نیمی از مردم محلۀ باغ آذری زادۀ تهران‌اند، اما شمار قابل توجهی از ساکنان محله را مردمانی از استانهای همدان، مرکزی و آذری‌زبانان تشکیل می‌دهند (مسعود، 71؛ اطلس، بش‍ ‌).
از لحاظ زیست‌محیطی، محلۀ باغ آذری را انواع واحدهای آلوده‌کننده در بر گرفته است که از آن میان می‌توان به پارکینگ اتوبوسهای شرکت واحد، پایانۀ اتوبوس‌رانی بین‌شهری جنوب، کارخانۀ روغن‌نباتی قو و خدمات موتوری شهرداری اشاره کرد که موجب ناخرسندی مردم محله است (مسعود، همانجا). در این محله دسترسی به فضای سبز در سطح مناسب، اما کیفیت هوا به‌سبب میزان آلودگی نامناسب است ( اطلس، بش‍ ‌‌).

مآخذ

اطلس کلان‌شهر تهران، مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر تهران، تهران، 1384 ش؛ امام‌دوست، مصطفى، گزارش توصیفی محلۀ باغ آذری، بروشور معاونت اجتماعی و فرهنگی شهرداری منطقـۀ 16؛ «تـاریخچـۀ محلـه»، سـرای محلـۀ بـاغ آذری (مل‍ ‌‌)؛ تهران‌نگاری؛ «شاخصهـای عمـدۀ جمعیت محلـه»، سـرای ... (نک‍ : «تاریخچه ... »)؛ «گزارش محلۀ باغ آذری منطقۀ 16 در صحن علنی شورای اسلامی شهر تهران، محلۀ باغ آذری: محله‌ای با انبارهـای متـروک»، شورایـاری تهـران (مل‍ ‌‌)؛ مسعـود، محمـد و امیرمحمد معززی مهرطهران، «رویکرد دارایی‌مبنا، رهیافتی نوین در سامان‌دهی بافتهای فرسوده و تاریخی، نمونۀ مورد مطالعه: محلۀ باغ آذری تهران»، مرمت آثار و بافتهای تاریخی فرهنگی، تهران، 1391 ش، دورۀ 2، شم‍ 4؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، 1381 ش؛ نقشۀ تهران؛ نیکروح، احمد، «از گورستان سر قبر آقا تا مسگرآباد»، شرق، 1391 ش، شم‍ 578‘1؛ واحدیان‌بیکی، لیلا، تحقیقات میدانی؛ نیز:

Baq-Azari, www. baq-azari.mytehran. ir (acc. Sep.8, 2014); Shorayari, www. shorayari.tehran.ir (acc. Aug. 8, 2014); Atlas. Tehran, www. atlas.tehran.ir (acc. Sep.10, 2022).
لیلا واحدیان‌بیکی