باشگاه افسران

باشگاه افسران \bāšgāh-e afsarān\، محلی برای گردهمایی افسران ارتش ایران، و صحنۀ چند رویداد تاریخی (تأسیس: 1313 ش/ 1934 م؛ افتتاح رسمی: 1318 ش).
در سـال 1312 ش، بـه دستور رضـا شـاه (سل‍ 1304-1320 ش/ 1925-1941 م)، احداث باشگاه افسران، به‌منظور استراحت و گردهمایی افسران ارتش ایران، در تهران، در محل باغ ملی سابق (میدان مشق اسبق) آغاز شد. جشن سوم اسفند 1316 (سالروز کودتای 3 اسفند 1299)، در این باشگاه برگزار شد و این رسم تا آخرین سال زمامداری رضا شاه ادامه داشت؛ همچنین جشن عروسی ولیعهد وقت (محمدرضا پهلوی) و فوزیه در 1318 ش، در این باشگاه برگزار، و پس از آن، باشگاه رسماً افتتاح شد. به دستور رضا شاه، در دیگر شهرها و مناطق نظامی ایران هم باشگاه افسران ساخته شد (مختاری، 325)؛ اما باشگاه افسران تهران همچنان مهم‌ترین و مجلل‌ترین باشگاه ارتش در سراسر کشور به شمار می‌رفت. 

در منابع از انگیزۀ رضا شاه برای تأسیس باشگاه افسران ارتش به‌صراحت یاد نشده است؛ اما از اسناد و نوشته‌ها این‌گونه برمی‌آید که در دورۀ قاجاریه، در محل کنونـی باشگـاه و بـا اجـازۀ ناصرالدین شـاه (سل‍ 1264- 1313 ق/ 1848-1896 م)، میدانی برای تمرین و رژۀ قزاقها احداث کردند که به میدان مشق معروف شد و این میدان درعین‌حال، محل تجمع قزاقها هم بود (بلاغی، تاریخ ... ، 191)، و تا دورۀ پهلوی اول، در این میدان رژه و مانور نظامی برگزار می‌شد. رضا شاه که بخشی از دورۀ خدمت نظامی خود را در همین میدان و ناحیه از شهر گذرانده بود، دستور داد باشگاه افسران را در کنار دیگر عمارتهای مهم دولتی (نک‍ : ادامۀ مقاله) در این میدان بسـازند (بهبودی، 2-4)؛ نیز گفته شده که مقصود از تأسیس این باشگاه، جلوگیری از رفتن افسران به دیگر مکانهای عمومی بوده است (بلاغی، موزه ... ، 88). سلیمان بهبودی، از درباریان دورۀ رضا شاه، در خاطرات خود آورده است که رضا شاه در نظر داشت برای هرکدام از صنوف و مشاغل، باشگاهی تأسیس کند تا برای تفریح و برگزاری مهمانی، محلی مختص به خود داشته باشند تا در قهوه‌خانه‌ها و محلهایی نظیر آنها جمع نشوند (ص 228). باشگاه افسران در تهران و دیگر شهرهای ایران، جزو مراکز مهم و اصلی شهر به شمار می‌آمد و بیشترین و بهترین امکانات و تجهیزات روز را داشت («چگونگی ... »، 1). 
باشگاه افسران تهران، به‌ویژه در 3 رویداد تاریخی، در شهریور 1320، مرداد 1332 و خرداد 1342، صحنۀ حوادثی بوده است. در شهریور 1320، پس از ورود ارتش متفقین به خاک ایران، شورای دفاع ملی (ستاد جنگ) در باشگاه افسران تهران تشکیل جلسه می‌داد و محمدرضا پهلوی نیز در برخی جلسات آن شرکت می‌کرد (قدیمی، 136؛ زاهدی، 27- 29). مسئولان کشور و فرماندهان نظامی در 5 شهریور 1320، در همین باشگاه، دربارۀ ترک مخاصمه تصمیم گرفتند (قدیمی، 134). طی یک هفته، از آغاز حملۀ متفقین به ایران تا ورود آنها به تهران، باشگاه افسران ستاد فرماندهی نیروهای نظامیِ باقی‌مانده در پایتخت بود. سرتیپ (بعدها سپهبد) احمد امیراحمدی در کتاب خود به این نکته اشاره کرده که در این باشگاه به سازمان‌دهی نیروها می‌پرداخته است (ص 428- 429). 
باشگاه افسران در دورۀ حکومت محمد مصدق (1330- 1332 ش)، محل تشکیل جلسات مخالفان او بود. افسران وابسته به دربار که او آنها را پس از قیام 30 تیـر 1331 از کار برکنار کرده بود، به سرکردگی سرلشکر (پس از کودتا: سپهبد) فضل‌الله زاهدی، جلسات ضد مصدق خود را در آنجا برگزار می‌کردند؛ «کمیتۀ نجات وطن» نیز از درون این جلسات سر برآورد (آبراهامیان، 250). این کمیته از طریق رابطهایی چون برادران رشیدیان و کیم روزولت، با انگلیس و آمریکا مرتبط شدند و مقدمه‌چینی برای کودتای 28 مرداد 1332 فراهم آمد (نک‍ : همو، 251؛ وطن‌دوست، 110-111). فضل‌الله زاهدی پس از کودتا و در مقام نخست‌وزیر، باشگاه افسران را مقر موقت نخست‌وزیری قرار داد (زاهدی، 111، 200؛ وطن‌دوست، 116-117)، و همۀ کسانی که در این کودتا دست داشتند، برای شادباش‌گفتن به نخست‌وزیر جدید، و شرکت در جشن و سرور به باشگاه افسران رفتند (کینسر، 279-281). یک روز پس از کودتا، مصدق و تنی چند از همراهان او را، پس از بازداشت، به باشگاه افسران منتقل کردند و تـا 17 شهریور 1332، در همانجا نگاه داشتند (مصدق، 137؛ «دکتر فاطمی ... »، 1، 4؛ «دکتر مصدق ... »، 1). در وقایع 15 خرداد 1342 هم آیت‌الله خمینی (ره) را برای مدتی کوتاه در این باشگاه در بازداشت نگاه داشتند («پانزده ... »، بش‍‌ ). 
 رضا شاه براساس سیاستی که در زمینۀ نوسازی ایران داشت و اینکه می‌خواست در تهران، پایتخت، تغییراتی اساسی ایجاد کند و نهادها و مراکز دولتی جدید بسازد (حمیدی، 2/ 41-45)، دستور داد میدان مشق به مجموعه‌ای از مراکز مهم دولتی تبدیل شود و ازاین‌رو، بعدها مجموعه‌ای معروف به «مجموعۀ رضاشاهی» شکل گرفت (رجبی، 43). 
این مجموعه، به‌سان مجموعۀ میدان نقش جهان در اصفهان و مجموعۀ کریم‌خانی در شیراز، از نظر آثار معماری نمونه‌ای منحصربه‌فرد از معماری دورۀ پهلوی اول به شمار می‌آید (کیانی، 3/ 288- 289). 
سرلشکر فضل‌الله زاهدی نخستین رئیس باشگاه بود (زاهدی، 27) و پس از او، سرهنگ پرورش ریاست باشگاه را بر عهده داشت. او در ماجرای کودتای نافرجام 25 مرداد 1332، به‌عنوان یکی از توطئه‌گران برضد دولت مصدق بازداشت شد («دیشب ... »، 1). 
در آبان سال 1363، بنای باشگاه افسران تهران در اختیار وزارت امور خارجه قرار گرفت و از آن زمان، این عمارت ساختمان شمارۀ 7 وزارت امور خارجه نامیده می‌شود (نک‍ : نامه ... ، بش‍‌ ). 

مآخذ

آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ کاظم فیروزمند و دیگران، تهران، 1380 ش؛ امیراحمدی، احمد، خاطرات نخستین سپهبد ایران، به کوشش غلامحسین زرگری‌نژاد، تهران، 1373 ش؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران (قسمت غربی و مضافات آن)، قم، 1350 ش؛ همو، موزه‌های تهران، قم، 1350 ش؛ بهبودی، سلیمان، خاطرات، بی‌جا، بی‌تا؛ «پانزده خرداد 42، جنبشی که ریشه در عدالت‌خواهی داشت»، خبرگزاری میراث فرهنگی (مل‍‌ )؛ «چگونگی جشنهای سوم اسفند در شهرستانها»، اطلاعـات، تهـران، 1319 ش، س 15، شم‍ 459‘4؛ حمیـدی، ملیحه و دیگران، استخوان‌بندی شهر تهران، تهران، 1376 ش؛ «دکتر فاطمی چگونه از منزل دکتر مصدق فرار کرد؟»، اطلاعات، تهران، 1332 ش، س 28، شم‍ 170‘8؛ «دکتر مصدق و همراهان توقیف‌شده‌اش در باشگاه افسـران بـازداشت هستند»، همـان، شم‍ 169‘8؛ «دیشـب در حـدود نیمه‌شب یک کودتای نظامی در تهران به وقوع پیوست»، همان، شم‍ 166‘8؛ رجبی، پرویز، معمـاری ایران در عصر پهلوی، تهـران، 1355 ش؛ زاهدی، اردشیر، خاطرات، به کوشش احمد احرار، تهران، 1385 ش؛ قدیمی، ذبیح‌الله، تاریخ 25سالۀ ارتش شاهنشاهی ایران، تهران، 1326 ش؛ کیانی، مصطفى، «روند شکل‌گیری معمـاری در دورۀ پهلـوی اول»، تـاریخ معماری و شهرسـازی ایـران، تهـران، 1375 ش؛ کینسر، استیـون، همۀ مردان شاه، ترجمۀ شهریـار خواجیـان، تهران، 1382 ش؛ مختـاری، حبیب‌الله، تـاریخ بیـداری ایران، تهران، 1326 ش؛ مصدق، غلامحسین، در کنـار پدرم، مصدق، بـه کوشش غلامرضا نجاتی، تهران، 1369 ش؛ نامۀ وزارت امور خارجه در جواب مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مـورخ 16/ 10/ 1387 ش، شم‍ 273‘229/ 12-200/ 863؛ وطـن‌دوسـت، غلامرضا و دیگران، اسناد سازمان سیا دربارۀ کودتای 28 مرداد و براندازی دکتر مصدق، تهران، 1379 ش؛ نیز: 

CHN1, www. chn.ir/ Nsite/ Full Story/ News/ ?Id= 64346&Serv=D&SGr=O (acc. Oct. 21, 2013). 
نازی پیران (دانا)

معماری

ساخت ساختمان باشگاه افسران در ۱۳۱۲ ش آغاز، و در سوم اسفند 1316، نخستین جشن این باشگاه در حضور رضـا شـاه (سل‍ 1304-1320 ش) برگـزار شـد (بلاغی، ۸۷). طراح و معمار اولیۀ ساختمان باشگاه گابریل گِورِکیان بود، ولی در حین اجرای بنا، ادامۀ کار را به دیگران سپرد و ایران را ترک کرد (ویتو، ۱۱۴).
گابریل گورکیان (1271- 1349 ش) ارمنی‌تبار و زادۀ عثمانی بود. او همراه خانواده‌اش ــ هنگام رویدادهایی که به «نسل‌کشی ارمنیان» مشهور است ــ به ایران مهاجرت کرد و به تابعیت ایران درآمد (همو، ۲۰). گورکیان تحصیلات ابتدایی خود را در تهران گذراند و برای ادامۀ تحصیلات به وین رفت و معماری و هنرهای کاربردی را در آنجا آموخت (همانجا، نیز ۲۰، ۲۱). او بناهای عمومی و خصوصی گوناگونی را طراحی،‌ و در دانشگاههای تکنولوژی آلاباما و ایلینوا در آمریکا دروس معماری تدریس کرده است (همو، ۱۲۰). به‌رغم اینکه تنها 4 سال (۱۳۱۲-1316 ش/ ۱۹۳۳-۱۹۳۷ م) در ایران فعالیت حرفه‌ای داشت، او را از پایه‌گذاران معماری مدرن در ایران به شمار می‌آورند. گورکیان در ۱۳۱۶ ش، به بهانۀ ‌بیماری همسرش و دراصل، به‌سبب دشواریهای حرفه‌ای که برآمده از فساد و ارتشا در ایران می‌دانست، تهران را ترک کرد و نخست به انگلستان، سپس فرانسه و سرانجام به ایالات متحدۀ آمریکا رفت. ازجمله آثار او در ایران معماری کاخ دادگستری، کاخ شهربانی پیشین (در میدان مشق) و ساختمان وزارت صنایع بوده است (همو، ۱۱۴).
باشگاه افسران متشکل از 3 ساختمان است. ساختمان اصلی در ضلع شمالی محوطه، و دو ساختمان به‌صورت قرینه در بخش جنوبی آن جا دارند. حوضی بزرگ و هشت‌ضلعی در میان محوطه قرار دارد که در جنوب آن توپ مروارید روی سکوی سنگی قرار گرفته است. در گذشته، تندیسی از رضا شاه در محوطه نصب شده بود که پس از پیروزی انقلاب اسلامی برچیده شد.
مجموعۀ ساختمانهای باشگاه در باغ بزرگی در تقاطع جنوب شرقی خیابان سی تیر و سرهنگ سخایی قرار گرفته، به‌نحوی‌که ساختمان قدیم قزاقخانه (دانشگاه هنر کنونی) در شرق آن، و ساختمان پیشین کتابخانۀ ملی در جنوب آن واقع شده است.
ساختمان اصلی باشگاه افسران در 4 طبقۀ اصلی و دو طبقۀ زیرزمین ساخته شده است و روی هم بیش از 800‘2 مـ۲ زیربنـا دارد. این ساختمـان از 3 بخش اصلـی تشکیل شده است: بخش اول که در زیرزمین باشگاه واقع است، شامل یک رستوران، سلمانی، سالن ورزش و بیلیارد، بریج و سینما بود و به عموم افسران اختصاص داشت. سینما هفته‌ای 3 شب دایر بود و خانوادۀ افسران و میهمانانشان از آن استفاده می‌کردند (بلاغی، ۸۷- ۸۸)؛ بخش دوم که به برگزاری میهمانیها و پذیرایی اختصاص داشت، مشتمل‌بر یک تالار بزرگ رقص با مساحت 500 مـ۲ و چند تالار پذیرایی و چند اتاق بزرگ غذاخوری و یک بار بود. باشگاه درمجموع ۱۱ سالن بزرگ پذیرایی و غذاخوری داشت که همه مبله بودند (همانجا)؛ بخش سوم، که درواقع مهمان‌سرای باشگاه افسران به شمار می‌رفت، مشتمل‌بر ۲۶ دستگاه آپارتمان سه‌اتاقه و مجهز به وسایل رفاهی بود. افسرانی که برای انجام مأموریت از شهرستانها به تهران می‌آمدند، در این مهمان‌سرا اقامت می‌کردند (همانجا).
گویا این ساختمان، نخستین ساختمان در ایران می‌باشد که در ساخت کف آن از بتن مسلح استفاده، و برای آن آسانسور سفارش داده شده است. همچنین کف طبقات آن با پارکت که در آن زمان در ایران کمیاب بوده، پوشانده شده است. الیزابت ویتو، زندگی‌نامه‌نگارِ گابریل گورکیان، به نقل از خود او نوشته است: «به اتفاق دوستم مهندس پنالیه، توانستیم اولین کفهای بتن مسلح را در 1935 م/ 1314 ش، برای انجمن افسران اجرا کنیم، ساختمانی در 5 طبقه با 500‘2 مـ۲ مساحت با تجهیزاتی مدرن و بسیار مجلل» (ص ۱۰۶، حاشیه).
از وسایل تزیینی و مبلمانی که در باشگاه افسران بود، می‌توان به اینها اشاره کرد: 238 پارچه قالی و کناره، 126 قطعه قالیچه، میزهای خاتم دفتر قدیم شاه، دو لوحۀ زرین نصب‌شده در دو طرف دفتر مخصوص (این دو لوحۀ زرین یکی مربوط به قبول نشان ذوالفقار از طرف رضا شاه بود و دیگری نشانی بود که افسران و درجه‌داران این سازمان به مناسبت حادثۀ 15 بهمن 1327 که محمدرضا شاه از سوءقصدی جان سالم به در برده بود، به این مجموعه اهدا کرده بودند. از دیگر وسایل تزیینی باشگاه افسران، جام نقره‌ایِ بزرگی بود که به مناسبت بازی چوگان میان افواج قشون ایران به رضا شاه اهدا شده بود. یک جفت گلدان مینای ژاپنی از دیگر وسایل تزیینی این باشگاه بود. این گلدانها را امین‌السلطان از سفرش به ژاپن آورده بود و ورثۀ او آنها را به خانوادۀ عین‌الدوله فروخته بودند و پس از ساخته‌شدن باشگاه، این گلدانها به مبلغ 800‘2 تومان خریداری شد و در سرسرای بزرگ باشگاه افسران نگهداری می‌شد؛ همچنین یک جفت گلدان مینای نفیس ایرانی از جملۀ وسایل تزیینی باشگاه بود که می‌توان بدان اشاره کرد. سرویس غذاخوری باشگاه افسران متناسب برای پذیرایی هم‌زمان از 000‘ 3 میهمان بود و روی همۀ وسایل آن نشان باشگاه افسران به چاپ رسیده بود (بلاغی، همانجا).

مآخذ

بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران (بخش مساجد و معابد و موزه‌ها)، قم، 1350 ش؛ ویتو، الیزابت و دیگران، گابریل گورکیان، 1900-1970 م، ترجمۀ ماندانا یزدان‌شناس هاشمی، تهران، 1396 ش.

مریم میرزایی