بازیرگیان

بازیرگیان \bāzīrgiyān\، گارابد (چارلز/ شارل) مستشار تلگراف‌خانه در دوران سلطنت ناصرالدین شاه (1264-1313 ق/ 1848-1896 م)، مظفرالدین شاه (1313- 1324 ق) و محمدعلی شاه (1324-1327 ق)، و از بنیادگذاران انجمن ارمنی دوستداران علم و دانش و نخستین مدرسۀ ارمنی در تهران. 
بازیرگیان در ۱۳ ژانویۀ ۱۸۴۴ م/ ۲۲ ذیحجۀ ۱۲۵۹ ق، در استانبول زاده شد («چارلز ... »، npn.). نام بازیرگیان که برگرفته از واژۀ «بازرگان» فارسی می‌باشد، به زبانهای ترکی و ارمنی نیز راه یافته است (هندوغلو، ذیل واژه؛ «لغت‌نامه ... »، I/ 109, II/ 136, III/ 445, IV/ 505, VI/ 856). پدر چارلز، زادۀ استانبول بود و در محله‌ای نزدیک تنگۀ بسفر تجارت‌خانه‌ داشت («بوغوس ... »، npn.). 
نخستین بار، چارلز بازیرگیان در ۱۵سالگی به همراه پسرعموهای خود که جملگی به تجارت اشتغال داشتند به تهران آمد (همان) و 3 سال پس از ورود به ایران، در 1278 ق/ 1861 م، در دورۀ ناصرالدین شاه، به منصب مستشار تشکیلات تلگراف‌خانۀ هند و اروپا گمارده شد و تـا ۱۳۲۴ ق، در این منصب باقی مـاند («چارلز»، .npn). برخی منابع از او با عنوان رئیس یا مدیرکل (مدیر ارشد) تلگراف‌خانۀ هند و اروپا یاد کرده‌اند (لطفی، ۷۲؛ آلمانی، 13).
بازیرگیان 7 سال پس از تصدی مقام مستشاری تلگراف‌خانه، در ۱۲۸۶ ق، به همراه دو تن از ارمنیان دیگر به نامهای میکائیل مارکاریان (از ارمنیان استانبول) و هوسپ گاسپاریان (دارای تحصیلات دانشگاهی از سویس)، اقدام به تأسیس «انجمن دوستداران علم و دانش» کرد (لطفی، همانجا). هدف از تشکیل این انجمن، احداث مدارسی برای کودکان ارمنی بود. نخستین مدرسۀ ارمنیان تهران به نام «هایگازیان» در ۱۲۸۷ ق، در محوطۀ کلیسای گئورگ مقدس، در بازارچۀ معیر (میدان وحدت اسلامی کنونی)، برای تحصیل کودکان ارمنی گشایش یافت. تحصیل در این مدرسه رایگان بود و انجمن دوستـداران علم و دانشْ لباس، کتـاب و نوشت‌افـزار را به‌رایگان در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌دادند (همو، ۷۲-۷۳)؛ پس از آن، اعضای انجمن در ۱۳۰۱ ق، در خیابان ارامنه، نزدیک کارخانۀ بلورسازی، گذر محمدحسن کر، پاتوق نایب باقر، نزدیک میدان وحدت اسلامی کنونی، ساختمانی به سبک مدارس اروپایی بنا کردند (هویان، ۴۷، ۴۹). 
بازیرگیان سپس‌تر به روسیه مهاجرت کرد و به استخدام ارتش آن کشور درآمد. هانری رنه دُ آلمانی، جهانگرد و خاورشناس فرانسوی، از او با عنوان ژنرال ارتش روسیه یاد کرده‌ است که دلالت بر درجۀ نظامی بالای وی دارد (ص 59). گارابد بازیرگیان در ۱۸۸۸ م، نشان سنت جرج کاترین روسیه، از بالاترین نشانهای آن کشور، را دریافت کرد («چارلز»، npn.). 
آلمانی که در فاصلۀ سالهای ۱۳۱۵ تا ۱۳۲۴ ق، در ایران به سر می‌برد و به کارهای باستان‌شناسی و قوم‌نگاری می‌پرداخت، در سفرنامه‌اش از کمکهای بازیرگیان در نوشتن تاریخ جنبش مشروطۀ ایران، یاد کرده است. همچنین به نوشتۀ او، بازیرگیان مجموعه‌ای عکس از آنتونی سوروگین، برای وی از ایران به اروپا فرستاده بود (همانجا). 
پس از این سال، آگاهیهای چندانی از بازیرگیان در دست نیست؛ چنین به نظر می‌رسد که وی پس از ۱۳۲۴ ق/ ۱۹۰6 م، به فرانسه مهاجرت کرده، و به باشگاه تورینگ (باشگاهی مربوط به سفر و راهنمایان سفر فرانسه) پیوسته، و در ۱۹۱۴ م تابعیت این کشور را گرفته است («چارلز»، npn.). 
چارلز بازیرگیان سرانجام در ۱۶ ژوئیۀ ۱۹۲۹ م/ 25 تیر 1308 ش، در شهر نیس فرانسه به‌سبب برونشیت درگذشت و در گورستان فکمپ به خاک سپرده شد (همانجا).

مآخذ

لطفی، مهوش، «بررسی عوامل تاریخی مؤثر در تأسیس مدارس ارامنه در کشور ایران»، تـاریخ، تهران، ۱۳۹۲ ش، شم‍ ۳۱؛ هویان، آندرانیک، ایرانیان ارمنی، تهران، ۱۳۸۱ ش؛ نیز: 

Allemagne, H. R. d.’, Du Khorassan au pays des Backhtiaris, Paris, 1912; »Boghos Bazirguïan«, «Charles Bazirguïan», Geneanet, www. gw. geneanet. org/ bridgeto6? ... (acc. Apr. 29, 2024); Dictionnaire français-turc, np., nd.; Hindoglu, A., Dictionnaire abrégé français-turc, Vienna, 1831. 
محبوبه جوادی‌کیا