بابا صفرعلی، کوچه

بابا صفرعلی، کوچه \kūče-ye bābā safar-alī\، کوچه‌ای واقع در محدودۀ شمالی تابع محلۀ بازار در تهران عهد ناصری.
در نقشۀ نجم‌الدوله از دارالخلافه که در 1309 ق/ 1892 م به چاپ رسیده، کوچۀ بابا صفرعلی با جهت شمـالی ـ جنـوبی در نـواحی شمـالی کوچه‌هـای بیـرون دروازه نو جانمایی شده است. بنابر نقشۀ یادشده، این کوچه از سمت شمال، از میانه‌های بازار میرزا محسن [نطنزی؟]، و از ضلع جنوبی آن منشعب شده است و از آنجا به سمت جنوب امتداد می‌یابد و به بازارچۀ حاجی آقا محسن می‌رسد. در امتداد جنوب به شمال کوچۀ بابا صفرعلی، 3 بن‌بست نیز از جانب شرقی آن به طرف مشرق انشعاب دارند (نک‍ : اطلس ... ، 84-85). 
با توجه به نام و موقعیت محلۀ بیرون دروازه نو و کوچه‌های بیرون این محله، چنین برمی‌آید که این محدوده پیش از تخریب حصار شاه‌تهماسبی در 1284 ق، وجود داشته و به چنین نامی خوانده می‌شده است. در روزگار پادشاهی ناصرالدین شاه (1264-1313 ق/ 1848-1896 م)، با افزایش شمار باشندگان تهران، به‌سبب کمبود زمین خالی برای خانه‌سازی، به‌مرور مردم در حاشیۀ بیرونی حصار شاه‌تهماسبی خانه ساختند و ساکن شدند. در دو نقشۀ کرشیش (1275 ق) و برزیـن (1268 ق) از تهـران، فقط محدودۀ درون حصار شاه‌تهماسبی ترسیم گشته است و به‌موجب آن نمی‌توان زمان دقیقی را برای شکل‌گیری محله‌های مسکونی حـاشیۀ بیرونی حصـار مشخص کرد؛ اما در نقشۀ ناسکوف که در 1241-1242 ق، مقارن با 30‌اُمین سال سلطنت فتحعلی شاه به چاپ رسیده، محدودۀ بیرونی حصار شاه‌تهماسبی نیز ترسیم شده است. در این نقشه در محدوده‌ای که در دورۀ ناصری محله و کوچه‌های بیرون دروازه نو شکل گرفت، جالیزهای وسیعی جانمایی گشته، و از میان آن نیز راهی مخصوص از ضلع جنوبی باغ ایلچی، حدفاصل دروازۀ حضرت شاه عبدالعظیم و دروازه قزوین به طرف جنوب کشیده شده است (مهریار، 148- 149). 
با این تفاسیر، شکل‌گیری محله و کوچه‌های بیرون دروازه نو، گویا به نخستین دهۀ دورۀ ناصری بازگردد.
دربارۀ اینکه بابا صفرعلی چه کسی بوده است، آگاهی نداریم، اما چنین پیداست که او از اهالی سرشناس محلۀ بیرون دروازه نو بوده که در این محدوده، چهارراه (نک‍ : ه‍ د، چهـارراه بابا صفرعلی) و کوچه‌ای به نـام وی نام‌گذاری شده است.
کوچۀ بابا صفرعلی در نقشۀ کنونی (1396 ش) شهر تهران، از ضلع جنوبی خیابان مولوی، در محدودۀ شرقی میدان محمدیه (اعدام) انشعاب دارد و نام آن به کوچۀ اکبر اکبری تغییر یافته است (نک‍ : نقشه ... ).

مآخذ

اطلس تهران قدیم؛ مهریار، محمد و دیگران، اسناد تصویری شهرهای ایرانی، تهران، 1378 ش؛ نقشۀ تهران. 

امیرحسین مرادخانی