بابا شیخ

بابا شیخ \bābā šeyx\، از بزرگان تهران در عهد امیر تیمور گورکانی. 
از زندگانی و مقام بابا شیخ جز آنچه در سفرنامۀ کلاویخو ــ فرستادۀ هانری سوم، پادشاه اسپانیا به دربار امیر تیمور ــ آمده است، آگاهی دیگری در دست نیست. کلاویخو و همراهانش یک بار در راه سمرقند، و بار دیگر در راه برگشت به‌سوی تبریز، از تهران گذشتند. 
بابا شیخ مأمور استقبال رسمی و پذیرایی از فرستادگان اسپانیا در تهران بود؛ زمانی‌که این گروه، نخستین بار در ششم ژوئیۀ 1404 م/ 27 ذیحجۀ 806 ق به تهران رسیدند، بابا شیخ آنان را در اقامتگاهی سلطنتی که تیمور به‌هنگام گذشتن از آن حدود، در آن منزل می‌کرد، اسکان داد و فردای آن روز نیز آنها را به خانۀ خود دعوت، و از آنان در شاه‌نشین خانه‌اش پذیرایی کرد (کلاویخو، 174-175). بابا شیخ کلاویخو و همراهانش را در دیدار با سلیمان میرزا، حاکم ناحیۀ ری، نیز مشایعت کرد (همو، 175-176). همچنین هنگامی‌که کلاویخو تهران را برای دیدار با سلیمان میرزا، که در آن هنگام در دشت لار اردو زده بود، ترک می‌کرد، به دستور تیمور، برای ادای احترام به پادشاه اسپانیا و فرستاده‌اش به کلاویخو خلعت زربفت پوشاند و کلاهی بر سرش نهاد. 
به روایت کلاویخو، در اوایل سدۀ 9 ق/ 15 م، دست‌کم دو بنای قابل‌توجه در تهران وجود داشت؛ نخست، بنـایی که همچون مهمان‌سرای سلطنتی از آن بهره می‌بردند و دیگری خانۀ بابا شیخ (همانجا). کلاویخو اقامتگاه سلطنتی تهران را «بهترین خانۀ شهر» خوانده، اما شرح قابل‌تصوری از وضع معماری این خانه به دست نداده است (همانجا). بـااین‌حـال، همیـن گـزارش کوتـاه او مهـم اسـت؛ زیـرا «نخستین بنای معظم تهران است که در متون از آن یاد شده است» (عدل، 21). عدل به استناد روایت کلاویخو از فاصلۀ میان آن عمارت در تهران تا ری، و نیز به قرینۀ اوصافی که از سده‌های پیشین و پسین دربارۀ تهران وجود دارد، ویژگیهای احتمالی بنای سلطنتی یادشده را برشمرده است؛ ازجمله اینکه، عمارتی وسیع بود ساخته‌شده از آجر و مزین به کاشی که بامی مسطح داشت و در باغی وسیع و محصور جای داشت. به نوشتۀ او، بی‌تردید، این باغ پوشیده از گیاهان مختلف، و ازجمله چنارهای کهن‌سال باشکوه بوده است (همانجا). همچنین او معتقد است این باغ و عمارت، کانون اولیۀ ارگ سلطنتی تهران، تخت مرمر و خلوت کریم‌خانی در کاخ گلستان بود که در سده‌های پس از آن ساخته شد (همانجا). البته تأیید قطعی این نظریه جز با کاوشهای باستان‌شناسان در محدودۀ سابق ارگ سلطنتی تهران ممکن نیست. 
بنای دیگر، خانۀ بابا شیخ بود که در آنجا او از فرستادگان هانری سوم و همچنین فرستادگان سلطان قاهره پذیرایی کرد (کلاویخو، 175). کلاویخو این مجلس را «ضیافتی شاهانه» خوانده، و اشاره کرده است که محل پذیرایی «شاه‌نشین» منزل بابا شیخ بود (همانجا)؛ اگرچه نمی‌دانیم این شاه‌نشین چه ویژگیهایی داشت، صرفِ اشاره به یک شاه‌نشین در خانه، از ساختار گستردۀ آن خانه خبر می‌دهد که ممکن است همچون کوشکهای میانِ باغ در سده‌های بعد، یا خانه‌ای دربرگیرندۀ اجزایی چون اندرونی و بیرونی و چه‌بسا حیاطهای متعدد بوده باشد. افزون‌برآن، بسیاری از ویژگیهایی را که عدل دربارۀ مهمان‌سرای سلطنتی برشمرده است، می‌توان به این خانه نیز تعمیم داد. به عبارتی، در تهرانِ آن زمان، بیش از یک عمارت عالی وجود داشته که درخور اقامت و پذیرایی از مقامات و حتى سلطان بوده است؛ بناهایی که هم آباد و هم مجلل بودند. این ویژگیها با وصفهای قدیم‌تر از خانه‌های تهران ــ زیرزمینهایی چون سوراخ موش (نک‍ : یاقوت، 3/ 564؛ قزوینی، 228) ــ سازگار نیست. 

مآخذ

کلاویخو، ر.، سفرنامه، ترجمۀ مسعود رجب‌نیا، تهران، 1344 ش؛ عدل، شهریار، «باغ مسکونی یا تهران در گذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی»، تهران، پایتخت دویست‌ساله، به کوشش شهریار عدل و برنار اورکاد، ترجمۀ ابوالحسن سروقد مقدم، تهران، 1375 ش؛ قزوینی، زکریا، آثار البلاد، فرانکفورت، 1414 ق/ 1848 م؛ یاقوت، بلدان.

صبا مدنی قهفرّخی