بابا شمل

بابا شمل \bābā šamal\، مرد پهلوان، بهادر و لوطی‌صفتی که داش‌مشدیها، لوطیها، قلدرها و بزن‌بهادران یک محله او را به بزرگی و بابایی خود پذیرفته بودند.
جمال‌زاده بابا شمل را سردمدار، پاتوق‌دار، بزرگ‌تر محل و رئیس جاهلان و اوباش محل یا ناحیۀ شهری معرفی کرده است (ص 257).
پهلوانان محله را هم‌پالکیهایشان داش و لوطی می‌خواندند. پهلوانی که نیک‌خواهی، همت والا، سخاوتمندی و گشاده‌دستی خود را به اهل محل و لوطیهای محله نشان می‌داد، به‌عنوان بابا شمل، یعنی رئیس و بزرگ محله و لوطیها پذیرفته می‌شد (بلوکباشی، 139).
رسیدن به مقام باباشملی بسیار مشکل و نیازمند اخلاق بود، زیرا دیگر لوطیها زیر بار هر تازه‌ازراه‌رسیده‌ای، هرقدر هم نمایش لوطیگری داده بود، نمی‌رفتند، بنابراین برای رسیدن به این مقام، گذشته از دارابودن اخلاق داشی، داشتن لیاقت و کفایت برای کشیدن عَلَم، نوحه‌خوان‌شدن در دسته، مرشدشدن در زورخانه، گذراندن مرحلۀ پیش‌کسوتی، شاگردی‌کردن در نزد استادان فن هم شرط بود. افزون‌براینها باید نشانه‌هایی از صدق، صفا، رُکی، راستی، حاضرجوابی، بذله‌گویی و شهامت لوطیانه در آنها وجود می‌داشت (مستوفی، 1/ 412، 413). پذیرش پهلوانی به‌عنوان بابا شمل ازسوی دیگر پهلوانان و لوطیها نیازی به هیچ‌گونه قول‌وقرار و عهدوپیمان قبلی و انتخابی نداشت. خصوصیات فردی او سبب می‌شد که همۀ لوطیها مطیع و منقاد بابا شمل باشند و اگر حادثه‌ای برای بابا شمل حاضر پیش می‌آمد، برای تعیین جانشین او حـاجتی به انتخاب نبود، زیرا همه از پیش می‌دانستند که پس از بابای حاضر کدام یک از رؤسا و سردسته‌ها لایق این مقام است و بدون دسته‌بندی و هووجنجال و معارضه حق بـه مستحق طبیعی خود می‌رسید (همانجا).
بابا شملها گره‌گشای مشکلات اهالی محله‌ها بودند و کار همۀ مردم را با لوطیگری و ریش‌سفیدی راه می‌انداختند (بلوکباشی، همانجا). اینها معتمدان اهل محل بودند و به کمک شاگردان خود، که نوچه نامیده می‌شدند، در برابر حوادث گوناگون از جان و مال اهل محل دفاع می‌کردند؛ اختلافات کوچک و بزرگ افراد را با قدرت جسمی و نفوذ معنوی خویش فیصله می‌دادند و باج‌گیران و قلدران حق‌کش و زورگو را به‌جای خود می‌نشاندند (شاملو، دفتر 1/ 80).گاهی نیز می‌شد که بابا شملها در هنگامۀ رفع مشکلی، موردبغض قرار می‌گرفتند و جان خود را از دست می‌دادند. دراین‌حال، اهالی محله به یاد او مجسمۀ سنگی شیری در محل کشته‌شدن او قرار می‌دادند (همو، دفتر 1/ 80-81).
رفتار و کردار بابا شملها همان رفتار و کردار لوطیان بود. اشتغال به حِرَف مشخص، صحبت به لهجۀ مخصوص داشی، پوشیدن لباسهای خاص، به‌همراه‌داشتن لوازم لوطیگری و انجام بازیهای ویژۀ این جماعت ازقبیل شیرین‌کاری در چاله‌حوض‌بازی، از مشخصه‌های بابا شملها بود.
لوطیان و سرکردگان آنها یعنی بابا شملها معمولاً از میان مردم فقیر و فرودست جامعه برمی‌خاستند، اما گاهی نیز پیش می‌آمد که از طبقۀ اشراف کسی در سلک این جماعت ظاهر شود. عبدالله مستوفی از تاجرزاده‌ها و اعیان‌زاده‌ها و حتى شاهزاده‌هایی سخن می‌گوید که به این مقام رسیده بودند (همانجا).
کم‌کم بابا شملها از میان رفتند و رسم باباشملی و لوطیگری از شهر برافتاد. بابا شملها که مانع مفت‌خوری و زورگویی داروغه‌ها و گزمگان بودند، رفته‌رفته خود مرعوب و آلت نابکاریهای داروغه‌ها و گزمگان شدند (شاملو، دفتر 1/ 81). همین باعث شد که این جماعت محبوبیت خود را نزد مردم از دست بدهند؛ تاآنجاکه به گفتۀ جمال‌زاده، واژۀ بابا شمل به دشنام بدل گشت (همانجا). 
ردپای این جماعت را می‌توان در ادب، فرهنگ و هنر جامعه نیز دید. صادق هدایت در داستان کوتاهی با نام «داش آکل»، خوی و خصلت باباشملی را به تصویر کشیده است. همین کار را بهرام بیضایی در نمایشنامۀ پهلوان اکبر نمی‌میرد، انجام داده است (شاملو، همانجا). علی حاتمی نیز فیلمی با عنوان بابا شمل ساخت. در عرصۀ موسیقی نیز آوازی با نام آواز کوچه‌باغی (معروف به بیات تهران یا باباشملی) وجود دارد که در میان مردم جنوب تهران بسیار محبوب بوده است. جواد بدیع‌زاده نخستین کسی بود که این آواز را [در رادیو] خواند. او این آواز را از عادات و گفتار و تکیه‌کلامهای رایج افراد طبقۀ فرودست و بابا شملهای تهرانی‌الاصل استخراج کرده بود (میر علینقی، 15).

مآخذ

بلوکباشی، علی، قهوه‌خانه‌های ایران، تهران، 1375 ش؛ جمال‌زاده، محمدعلی، فرهنگ لغات عامیانه، به کوشش محمدجعفر محجوب، تهران، 1341 ش؛ شاملو، احمد، کتاب کوچه، حرف ب، تهران، 1377 ش، مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، 1324 ش؛ میر علینقی، علیرضا، مقدمه بر گلبانگ محراب تا بانگ مضراب (خاطرات جواد بدیع‌زاده)، به کوشش الٰهه بدیع‌زاده، تهران، 1380 ش.

عاطفه غفوری