ایلخانی، باغ

ایلخانی، باغ \bāq-e īlxānī\، از باغهای بیرون حصـار قدیم تهـران بناشـده در دورۀ محمد شـاه قاجـار (سل‍ 1250-1264 ق/ 1834- 1848 م).
باغ ایلخانی در شمال ارگ تهران جای داشت و دو رشته‌قنات به نامهای محمدعلی سلطانی و قاسم‌خانی آن را آبیاری می‌کردند ( ایران، 1288 ق، شم‍ 88، ص 1) و عمـارت برج نوش (ه‍ م) در بخـش جنوبی آن بود. بـا گسترش تهران و احداث حصار جدید در دورۀ ناصری، باغ ایلخانی در شمال شهر تهران در محلۀ دولت قرار گرفت. در نقشۀ تهران، ترسیم نجم‌الدوله (1309 ق/ 1892 م)، خیابان غربی این باغ به نام خیابان باغ ایلخانی خوانده شده است (نک‍ : اطلس ... ، 72-73).
امروزه در محدودۀ باغ ایلخانی تأسیسات و مجموعۀ بانک ملی، همچون ساختمان صندوق پس‌انداز بانک ملی، موزۀ بانک ملی ایران، بیمارستان بانک ملی و موزۀ جواهرات ملی قرار دارد. محل باغ ایلخانی را برپایۀ نامهای خیابانها و گذرگاههای کنونی تهران می‌توان از شمال به خیابان جمهوری، از شرق به خیابان فروسی، از جنوب به کوچۀ بانک ملی و خیابان سرهنگ سخایی، و از غرب به خیابان سی تیر محدود دانست.
بانی باغ ایلخانی، الله‌قلی میرزا ایلخانی، نوۀ حسینقلی خان، برادر فتحعلی‌ شاه قاجار (1212-1250 ق/ 1797-1834 م) بود. الله‌قلی میرزا در دورۀ محمد شاه موردحمایت حاج میرزا آقاسی، صدراعظم محمد شاه، قرار گرفت. مهم‌ترین عامل این حمایت را ازدواج صدراعظم با عزت‌نسا خانم، مادر الله‌قلی میرزا و عمۀ محمد شاه برشمرده‌اند. الله‌قلی میرزا با وساطت حاجی میرزا آقاسی به منصب ایلخانی‌گری رسید و سالها ریاست ایل قاجار را داشت (جهانگیر، 282-283؛ عضدالدوله، 29)، و به‌همین‌سبب به ایلخانی شهرت داشت.
الله‌قلی میرزا پس از اینکه به سفر حج رفت، به حاجی ایلخانی شهرت یافت. او در دورۀ صدارت حاجی میرزا آقاسی، در امور حکومت نفوذ تمام داشت؛ وی را به عیاشی نکوهیده‌‌اند (بامداد، 1/ 148). در 1262 ق که محمد شاه قاجار به بیماری مبتلا شد و بیم مرگ او می‌رفت، الله‌قلی میرزا ایلخانی در باغ ایلخانی در بیرون شهر تهران تدارک تصاحب سلطنت را می‌دید؛ به‌طوری‌که 500 تفنگچی و مهمات نظامی قابل‌توجهی را از قورخانۀ دولتی به باغ ایلخانی منتقل کرد. چون بیماری محمد شاه بهبود یافت، بداندیشی ایلخانی را به آگاهی وی رساندند و شاه به احترام حاجی میرزا آقاسی از گناه وی گذشت. ایلخانی ازسوی محمد شاه به حکومت گلپایگان و بروجرد مأمور شد، اما گویا دست از شرارت برنداشت و سرانجام به خواست محمد شاه به کربلا تبعید شد و مدت 24 سال را در آنجا گذراند (خان‌ملک، 2/ 102-107؛ جهانگیر، 282- 284؛ اعتمادالسلطنه، صدر ... ، 171-172).
گویا پس از آنکه ایلخانی ناچار به ترک تهران شد، باغ او نیز در شمار املاک دیوانی درآمد. روزنامۀ وقایع اتفاقیه اشاره دارد که باغ ایلخانی به خواست ناصرالدین شـاه (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1896 م) بـه هشت‌بهشت نام‌گذاری شده بود (1268 ق، شم‍ 83، ص 2)؛ اما این نام چندان شهرتی نیافت و تا پایان دورۀ قاجار از این باغ به نام باغ ایلخانی نام برده‌اند. در ربیع‌الاول 1277، به‌موجب فرمانی، باغ ایلخانی و عمارت آن با یک طاق آب از قنات قاسم‌‌‌خانی ازسوی ناصرالدین شاه به فرخ خان امین‌الدوله واگذار شد. باغ ایلخانی تا زمان مرگ امین‌الدوله در اختیار او بود (روزنامه ... ، 1278 ق، شم‍ 509، ص 2-3؛ اصفهانیان، 9).
ناصرالدین شاه به آبادانی باغ ایلخانی توجه داشت. به خواست او یک باغبان فرانسوی برای کاشت گل‌وگیاه در این باغ استخدام، و محل اقامت او نیز در همین باغ تعیین شد. ناصرالدین شاه رسیدگی به کارهای باغ و باغبان فرانسوی آن را شخصاً در نامه‌ای به فرخ‌ خان امین‌الدوله تکلیف کرده بود (نک‍ : اسناد ... ، 2/ 105).
پس از مرگ فرخ خان امین‌الدوله در 1288 ق/ 1871 م، مسئولیت باغ ایلخانی به آقا علی آشتیانی امین‌حضور سپرده شد ( ایران، 1288 ق، شم‍ 67، ص 1). از 1291 ق، ادارۀ باغ ایلخانی به‌همراه دیگر باغهـای دیوانی ازسـوی ناصرالدین شاه به محمدحسن خان صنیع‌الدوله واگذار شد (همـان، 1291 ق، شم‍ 209، ص 1). گویـا صنیع‌الدوله در باغ ایلخانی به ساخت بنـایی دست زده بود (نک‍ : همـان، 1294 ق، شم‍ 318، ص 2). گفتنی اسـت در نقشۀ تهـران، ترسیم نجم‌الدوله، در بخش غربی باغ ایلخانی، املاک مرتضى‌قلی خان صنیع‌الدوله (د 1290 ق/ 1873 م) قرار دارد.
باغ ایلخانی در دورۀ سلطنت ناصرالدین شاه قاجار گاه محلی برای اقامت سفیران و فرستادگان خارجی بود. در 1268 ق، سفیر عثمانی پس از رسیدن به تهران، چون ناصرالدین شاه در نیاوران بود، در باغ ایلخانی اقامت گزید (وقایع ... ، همانجا). در 1291 ق نیز هنگامی‌که هیئت اعزامی از برمه به تهران رسید، پس از استقبال رسمی از هیئت، آنها را در باغ و عمارت ایلخانی جای دادند ( ایران، 1291 ق، شم‍ 228، ص 1). همچنین در 1297 ق، هنگامی‌که هیئت ژاپنی به ریاست یوشیدا ماساهارو به تهران رسید، باغ ایلخانی ازسوی دولت برای اقامت آنها در نظر گرفته شد (اعتمادالسلطنه، تاریخ ... ، 1/ 473؛ ایـران، 1297 ق، شم‍ 432، ص 1). گفتنـی اسـت فوروکاوا، از اعضای هیئت ژاپنی، توضیحاتی دربارۀ عمارت باغ ایلخانی دارد. به گفتۀ او، عمارت باغ در زمان اقامت آنان چندان پرتجمل نبود و تنها اتاق بالاخانۀ آن را آینه‌کاری، و پنجره‌ها را با شیشه‌های رنگی و طلاکاری‌شده تزیین کرده، و کف اتاقها را با قالی ایرانی پوشانده بودند (ص 253؛ نیز نک‍ : ماساهارو، 168).
برجسته‌ترین میهمان باغ ایلخانی را می‌توان مظفرالدین میرزا ولیعهد، پسر ناصرالدین شاه دانست. ولیعهد در تبریز اقامت داشت و حکومت ولایت آذربایجان که به‌لحاظ سنتی برعهدۀ ولیعهد قاجار بود، زیرنظر او اداره می‌شد. ولیعهد یک بار در 1293 ق به تهران احضار شد و باغ ایلخانی را برای اقامت او در نظر گرفتند ( ایران، 1293 ق، شم‍ 279، ص 1؛ اعتمـادالسلطنـه، همـان، 3/ 1962-1963). ولیعهد دیگر بار در 1297 ق به تهران احضار شد. دلیل احضار او حادثۀ شورش شیخ عبیدالله شمزینی در سرحد آذربایجان بود. بی‌اطلاعی ولیعهد از جریان حادثه، و شکست کسان او از شورشیان باعث شد که وی در نظر ناصرالدین شاه مقصر دانسته شود (سیاح، 238- 239). ولیعهد در این دوره نیز نخست در باغ ایلخانی اقامت داشت و پس از آن به باغ نگارستان رفت (اعتمادالسلطنه، روزنامه ... ، 64، 66، 79-80).
به گفتۀ اعتمادالسلطنه (همان، 745)، باغ ایلخانی که در دورۀ ناصری یکی از باغهای دیوانی به شمار می‌رفت، پیش از سال 1307 ق/ 1890 م، توسط امین‌السلطان، صدراعظم وقت، به مبلغ 000‘20 تومان خریداری شده بود. از 1307 ق که انحصار تجارت و خریدوفروش تنباکو برپایۀ قرارداد رژی، به شخصی انگلیسی به نام جرالد تالبوت واگذار شد، کمپانی انگلیسیْ باغ ایلخانی را از امین‌السلطان خریداری کرد. اعتمادالسلطنه نوشته است که امین‌السلطان باغ را به مبلغ 000‘50 تومان به شرکت انگلیسی فروخت (همانجا). سالور در خاطرات خود یادآور می‌شود این کمپانی افزون‌بر خرید باغ و قنات، مبلغ 000‘100 تومان خرج عمارت در باغ ایلخانی کرد. افزون‌براین، موسیو لومر فرانسوی و دکتر طولوزان نیـز هریک خانه‌ای در ضلع غربی باغ ایلخانی (مشرف به خیابان فردوسی کنونی) ساخته بودند (1/ 416-417؛ قس: میرزا حسن خان، 33 که قیمت باغ را 000‘25 تومان گفته است). گویا فروش زمینهای باغ ایلخانی از یک سال پیش‌تر، در 1306 ق آغـاز شده بود، زیرا امین‌لشکـر در خاطرات خود می‌نویسد که الله‌قلی میرزا ایلخانی که باغ ایلخانی در گذشته متعلق به او بود، عریضه‌ای به امیر نظام نوشت و اظهار کرد اگر دولت قصد داشته باشد املاک دیوانی باغ ایلخانی را به فروش برساند، او حاضر است بخشی از آن زمینها را بخرد (نک‍ : ص 30). کمپانی انگلیسی پس از لغو امتیاز رژی، باغ ایلخانی را به دولت پس داد و 000‘100 لیره که اعتمادالسلطنه آن را برابر با 000‘70 تومان نوشته است، بابت پس‌دادن باغ دریافت کرد (اعتمادالسلطنه، روزنامه، 842).
از سرنوشت عمارتی که شرکت رژی بنا نهاده بود، آگاهی در دست نیست. امروزه، قدیم‌ترین سازه‌ای که در محوطۀ بـاغ ایلخانی بر جـا مانده، ساختمان موزۀ بـانک ملی است که توسط استاد علی‌محمد خان معمارباشی صانعی و برای سکونت حاجی علیقلی خان سردار اسعد ساخته شده است (صانعی، 23؛ نیز نک‍ : عمارت ... ، بش‍ ‌). پس از 1306 ش که بانک ملی ایران تأسیس شد، مکان باغ ایلخانی به تأسیسات این بانک اختصاص یافت. ساختمان صندوق پس‌انداز بانک ملی ایران در خیابان فردوسی که بنای آن از 1312 تا 1315 ش به درازا کشید، از سازه‌های مهم موجود در محل باغ ایلخانی سابق است 
و در بخش غربی باغ بنا شده است (بانی، 223).

مآخذ

اسناد تاریخی خاندان غفاری، به کوشش کریم اصفهانیان و دیگران، تهران، 1385 ش؛ اصفهانیان، کریم، تعلیقات بر سفرنامۀ فـرخ خـان امین‌الدولـه (نک‍ : هم‍ ، سرابـی)؛ اطلس تهـران قدیـم؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، تاریخ منتظم ناصری، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، 1367 ش؛ همو، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1389 ش؛ همو، صدر التواریخ، به کوشش محمد مشیری، تهران، 1357 ش؛ امین‌لشکر، قهرمان، روزنـامۀ خاطرات، تهـران، 1378 ش؛ ایران، تهـران، 1288 ق بب‍ ؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، 1371 ش؛ بانی‌مسعود، امیر، معماری معاصر ایران در تکاپوی بین سنت و مدرنیته، تهران، 1391 ش؛ جهانگیر میرزا، تاریخ نو، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، 1384 ش؛ خان‌ملک ساسانی، احمد، سیاستگران دورۀ قاجار، تهـران، 1346 ش؛ روزنامۀ دولت علیّـۀ ایران، تهران، 1277 ق بب‍ ؛ سالور، قهرمان‌‌میرزا (عین‌السلطنه)، روزنـامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، 1374- 1378 ش؛ سرابی، حسین، مخزن‌ الوقایع، به کوشش کریم اصفهانیان و قدرت‌الله روشنی، تهران، 1361 ش؛ سیاح محلاتی، محمدعلی، خاطرات حاج سیاح یا دورۀ خوف و وحشت، به کوشش حمید سیاح و سیف‌الله گلکار، تهران، 1346 ش؛ صانعی، منوچهر، «معمار بزرگ دورۀ قاجار»، گنجینۀ اسناد، تهران، 1384 ش، شم‍ 58؛ عضدالدوله، احمد میـرزا، تاریخ عضدی، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، 1355 ش؛ عمارت باشگاه بانک ملی ایران ـ سردار اسعد، پروندۀ ثبتی، سازمان میراث فرهنگی، تهران، 1355 ش؛ فوروکاوا، نوبویوشی، سفرنامه، ترجمۀ هاشم رجب‌زاده و کینیجی ئه‌اورا، تهران، 1384 ش؛ ماساهارو، یوشیدا، سفرنامه، ترجمۀ هاشم رجب‌زاده، مشهد، 1390 ش؛ میرزا حسن خان، مراسلات طهران، به کوشش منصوره اتحادیه و سعید میرمحمدصـادق، تهران، 1384 ش؛ وقایع اتفـاقیه، تهـران، 1267 ق بب‍ .

مسعود تاره