ایروانی، مصطفی

ایروانی \īr(a)vānī \، مصطفى (1268-1334 ش/ 1889-1955 م)، از اعضای هیئت‌مدیرۀ جامعۀ تعلیمات اسلامی. 
مصطفى ایروانی در تهران زاده شد. خانوادۀ وی از جملۀ خاندانهای ایرانی بودند که پس از جنگهای ایران و روسیه و جدایی شهرهای جنوبی قفقاز از ایران، به داخل ایران مهاجرت کرده بودند (نیکبخت، 47). 
ایروانی پس از گذراندن درس رسائل و فقه، و همچنین دورۀ دارالفنون و اخذ دیپلم از آن، راهی اروپا شد و حدود 14 سال برای تحصیل در آنجا اقامت گزید. وی پس از بازگشت به ایران، به تجارت روی آورد و در تیمچۀ حاجب‌الدولۀ تهران، تجارت‌خانه‌ای دایر کرد و به‌زودی به یکی از تاجران معتبر و مورداعتماد بازار تهران بدل گردید (همو، 44- 48). 
مصطفى ایروانی مردی صالح و اهل‌علم و فضیلت بود و در کارهای خیریه مشارکت داشت (همانجا). وی همچنین مفسر قرآن بود و با علما و مراجع تقلید وقت، به‌ویژه آیت‌الله بروجردی، مراوده داشته است. او از اعضای هیئت‌مدیرۀ جامعۀ تعلیمات اسلامی بود (مؤمن، 120؛ کرمی‌پور، 279؛ رامتین، بش‍‌ ). 
این انجمن دینی را شیخ عباسعلی اسلامی سبزواری در 1326 ش با هدف تبلیغ و ترویج دین اسلام و مذهب شیعه تأسیس کرده بود و از همان آغاز، راه‌اندازی مدرسه‌های پسرانه و دخترانه، آموزشگاههای شبانه و دوره‌های آموزشی اکابر و حتى کودکستان و همچنین نشر کتابهای دینی و اخلاقی را در دستور کار خود داشت («جامعه ... »، 17). درواقع، مهم‌ترین فعالیت این انجمن تا 1329 ش که فعالیت آن ادامه داشت، ایجاد مدرسه‌های اسلامی متعدد در سراسر کشور بود (مدیرشانه‌چی، 41؛ کرمی‌پور، 274)؛ اقدامی که به اعتقاد برخی، باید به‌عنوان یکی از مهم‌ترین حرکتهـای علمی ـ آموزشـی برای تربیـت نسل دیـن‌دار ایران در 3 دهۀ پیش از انقلاب اسلامی شناخته شود (جعفریان، 42). 
مصطفى ایروانی، که عضو هیئت‌مدیرۀ مالی مدارس جامعۀ تعلیمات اسلامی بود (مؤمن، 117)، در تأسیس این مدارس نیز مشارکت داشت. وی همچنین در 168اُمین جلسۀ رسمی جامعۀ تعلیمات اسلامی که در 28 آبان 1328 برگزار گردید، از طرف هیئت‌مدیرۀ مرکزی جامعه، به‌اتفاق آرا انتخاب شد تـا به‌همراه 4 تن دیگر از اعضـا، ازجمله شیخ عباسعلی اسلامی، اوراق و نامه‌های این انجمن را امضا نماید (کرمی‌پور، 75). 
منزل مصطفى ایروانی محل تشکیل جلسات مذهبی و ترویج معارف اسلامی بود که حاصل بخشی از آن جلسات، گویا به اهتمام وی، به‌صورت کتابی با عنوان مناظرات در 1321 ش منتشر شده است (رامتین، بش‍‌ ). 
ایروانی افزون‌بر زبان ترکی که زبان مادری‌اش بـود، به زبان فارسی و چند زبان زندۀ دنیا، ازجمله زبانهای فرانسه، انگلیسی و آلمانی هم تسلط داشت و در یکی از مدرسه‌های جامعۀ تعلیمات اسلامی زبان خارجی تدریس می‌کرد (نیکبخت، 45). 
مصطفى ایروانی در 1334 ش، در سن 66سالگی درگذشت و پیکرش در جوار حرم حضرت معصومه (ع)، در گورستان شیخان قم، به خاک سپرده شد. 

مآخذ

«جامعۀ تعلیمات اسلامی: خلاصۀ خدمات فرهنگی جـامعۀ تعلیمات اسلامی در مدت چهار سال تأسیس خود»، آیین اسلام، تهران، 1326 ش، شم‍ 27؛ جعفریـان، رسول، جریانها و سازمانهـای مذهبی ـ سیاسی (از روی‌کارآمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب اسلامی)، تهران، 1381 ش؛ رامتین، حسام‌الدین، «مرحوم آقای حاج مصطفى ایروانی»، جامعۀ تعلیمات اسلامی (مل‍‌ )؛ کرمی‌پـور، حمید، جامعۀ تعلیمات اسلامی (آیت‌الله شیخ عباسعلی اسلامی و نقش ایشان در انقلاب اسلامی)، تهران، 1380 ش؛ مدیرشانه‌چی، محسن، فرهنگ احزاب و جمعیتهای سیاسی ایران، تهران، 1385 ش؛ مؤمن، ابوالفتح، «جامعۀ تعلیمات اسلامی و اسناد منتشرنشدۀ آن»، مطالعات تاریخی، تهران، 1385 ش، شم‍ 15؛ نیکبخت، رحیم، تاریخ شفاهی زندگـانی و خدمات اجتمـاعی ـ فرهنگی آیت‌الله حـائری تهرانی، تهران، 1388 ش؛ نیز: 

Jte, www.jte.ir/ web/ 42573/ 6/ -/ wiki/ Main. 
شهناز جنگجو