ایرج میرزا

ایرج ‌میرزا \īraj mīrzā\، جلال‌الممالك (1291-1344 ق/ 1874-1925 م)، شاعر معاصر و مشهور ايران. 

او فرزند غلامحسين ميرزا صدرالشعرا، و از نوادگان فتحعلی شاه قاجار (سل‍ 1212-1250 ق/ 1797-1834 م) بود و در تبريز به دنيا آمد و تحصيلات خود را در همين شهر آغاز كرد. در 14سالگی به‌سبب لیاقتهای بسيارش توجه اميرنظام گروسی، پيشكار آذربايجان، را به خود جلب كرد و با تشويق و مساعدت او به فراگيری ادبيات فارسی و فرانسه نزد استادان ايرانی و فرانسوی پرداخت (عبرت، 12؛ آرين‌پور، 2/ 384) و به‌زودی توانست به‌جـز فارسی و فرانسوی، به زبانهای تركی، عربی و روسی نيز مسلط شود (برقعی، 16). 
ايرج در 16سالگی ازدواج كرد. در 1309 ق، به معاونت مدرسۀ مظفری منصوب شد. در 19سالگی، پدرش صدرالشعرا ــ شـاعر رسمی دستگـاه مظفرالدين ميرزای وليعهد ــ را از دست داد. در اين زمان، لقب «فخرالشعرا» به او پيشنهاد شد؛ اما ظاهراً از پذيرش اين لقب خودداری كرد، ولی درعمل، وظايف شاعر رسمی مظفرالدين ميرزای وليعهد را عهده‌دار شد (محجوب، 9، 15، 26، 28؛ عبرت، همانجا؛ آرين‌پور، 2/ 385). 
ايرج از سال 1314 ق، مدتی منشی مخصوص امين‌الدوله بود (عبرت، آرين‌پور، همانجاها)، و پس از چندی، همراه دبيرحضور به اروپا رفت. در 1318 ق، پس از بازگشت، نظام‌السلطنۀ مافی، پيشكار جديد آذربايجان، او را نزد خود در تبریز نگاه داشت و به رياست اتاق تجارت منصوب كرد (آرين‌پور، همانجا)؛ در همان سال، همراه نظام‌السلطنه به تهران آمد. ايرج در 1319 ق، به استخدام ادارۀ گمرك، كه زيرنظر بلژيكيها بود، درآمد و تا 1322 ق، به‌عنوان مترجم در گمرك كرمانشاهان مشغول به كار شد (عبرت، آرين‌پور، همانجاها؛ فتحی، 90). 
وی از سال 1324 تا 1329 ق، در استخدام وزارت معارف بود (آرين‌پور، 2/ 386). در 1326 ق، با حفظ سمت، به‌همراه پيشكار جديد آذربايجان، مهديقلی هدايت، راهی تبريز شد و رياست دفتر ايالتی را بر عهده گرفت؛ اما با شروع انقلاب تبريز، از راه قفقاز به تهران بازگشت و ادارۀ عتيقه‌جات (باستان‌شناسی) را در وزارت معارف ايجاد كرد. ايرج سپس‌تر به معاونت حكومت اصفهان، و پس از آن، آباده منصوب شد و در 1333 ق، به عضويت ادارۀ گمرك بندر انزلی درآمد، ولی در همان سال به تهران بازگشت و رياست دفتر محاكمات ماليه را عهده‌دار شد (عبرت، 13؛ آرين‌پور، 2/ 386-387). 
در سال 1334 ق، جعفرقلی ميرزا، فرزند بزرگ ايرج، خودكشی كرد و اين حادثه اثری ناخوشايند در او بر جای نهاد. ايرج در 1337 ق، به خراسان رفت و به‌عنوان معاون پيشكاری ماليه مشغول به كار شد (همو، 2/ 387). در 1342 ق، به‌سبب تغيير شغل و تعويق در پرداخت حقـوق ماهيانه‌اش به تهران بازگشت (همو، 2/ 388). وی سرانجام در شعبان 1344/ اسفند 1304 در تهران درگذشـت و در گورستان ظهيرالدوله به خاك سپرده شد (همو، 2/ 389). 

آثـار

از ايرج ديوان اشعاری باقی است. اين ديوان، نخستين‌ بار پس از مرگ او، در فاصلۀ سالهای 1307- 1309 ش، در 7 دفتر، با مقدمۀ پسرش، خسرو ميرزا، در تهران به چاپ رسيد. پس از آن، برگزيده‌هايی از اشعار وی، مانند منظومه‌های عارف‌نامه و زهره و منوچهر، جداگانه به چاپ رسيد؛ همچنين در 1342 ش، ديوان ايرج به كوشش محمدجعفر محجوب، مشتمل‌بر 4هزار بيت در تهران به چاپ رسيد (همو، 2/ 390-391). 
سروده‌های ايرج ميرزا به‌لحاظ زبان و مضمون، به دو دورۀ مجزا تقسيم می‌شوند: دورۀ اول، شامل سروده‌های نوجوانی وی تا پايان دورۀ شاعری رسمی او در دربار قاجار؛ و دورۀ دوم، از زمان خروج از دربار تا پايان حيات. سروده‌های دورۀ اول، گذشته از برخی عيوب لفظی و معنوی، استحكام و استواری لازم را ندارد (محجوب، 28). ايرج در اين دوره، از سنت پيشينيان تقليد می‌كرد، اما ذوق سرشار و كمال‌طلبی او، تسلط بر ادبيات فرانسه، مسافرت به اروپا، انقلاب مشروطيت و مسئوليتهای مختلف اداری سبب شد تا انديشه و نگرش وی كمال يابد و در شمار يكی از پيش‌گامان تحول شعر فـارسی درآيد (همو، 29-30). سروده‌های دورۀ دوم از سادگی بيان، روانی زبان و استفاده از اصطلاحات و تعبيرات عاميانه و محاوره‌ای برخوردارند (آژند، 341؛ مجتهدی، 36). 
احاطۀ ايرج بر ادبيات عرب و فرانسه سبب می‌شد كه گاهی به استفاده از لغات و تركيبات استوار و ضرب‌المثلهايی از اين دو زبان روی آورد (محجوب، 39)؛ نيز به‌سبب گرايش به سادگی كلام و ترجيح معنی بر لفظ، در پاره‌ای موارد، از برخی موازين و دقايق عروضی چشم می‌پوشيد (همو، 45). گفتنی است كه برخی نيز قصايد او را هم‌تراز قصيده‌های فرخی سيستـانی دانسته‌اند (نک‍ : گروسی، 38). 
مضمون سروده‌های ايرج در اين دوره شامل انتقادات اجتماعی و خرده‌گيری از عادات ‌و رسومی بود كه آنها را نادرست، و مايۀ تيره‌روزی مردم می‌دانست (محجوب، 31، 33). ايرج در بيشتر قالبهای شعر فارسی هنرنمايی می‌كرد، اما به مثنوی و قطعه، گرايش بيشتری داشت؛ تاجايی‌كه بيش از نيمی از ديوان خود را به اين دو قالب اختصاص داد. مشهورترين آثار او در ميان قطعه‌ها و مثنويهای او است؛ مانند مثنويهای عارف‌نامه، زهره و منوچهر و شاه و جام و قطعه‌های «مادر» و «هديۀ عاشق». 

مآخذ

آرين‌پور، یحیى، از صبا تـا نيما، تهران، 1354 ش؛ آژند، يعقوب، ادبيات نوين ايران، تهران، 1363 ش؛ برقعی، محمدباقر، سخنوران نامی معاصر، تهران، 1336 ش؛ عبرت نائينی، محمدعلی، «ايـرج ميرزا»، محيط، تهـران، 1329 ش، شم‍ 9؛ فتحی، نصرت‌الله، عارف و ايرج، تهران، 1353 ش؛ گروسی، اميرنظام، منشآت، تهران، 1327 ش؛ مجتهدی، مهدی، رجال آذربايجان در عصر مشروطيت، تهران، 1327 ش؛ محجوب، محمدجعفر، تحقيق در احوال و آثار و افكار و اشعار ايرج ميرزا، تهران، 1353 ش. 

قنبرعلی رودگر