ایرج، دبستان

ایرج، دبستان \dabestān-e īraj\، (تأسیس: 1326 ق/ 1908 م)، نخستین مدرسۀ دخترانۀ زردشتیان در خیابان میرزا کوچک خان تهران که چندی پس از آغاز به کار این نام را گرفت.
در سال 1325 ق، و به‌هنگام استقرار مشروطیت در ایران، انجمن زردشتیان تهران که از چندی پیش آغاز به کار کرده بود، تصمیم به برپایی مدرسه‌ای دخترانه برای تحصیل دختران زردشتی در تهران گرفت. پیش از برپایی مدرسۀ دخترانه، زردشتیان مدرسه‌ای ویژۀ تحصیل پسران تأسیس کرده بودند که «پارسیان طهران» نام داشت. در این زمان، 543 تن زردشتی در تهران و توابع آن سکونت داشتند ( انجمن ... ، 69، 70).
زمانی‌که برای نخستین‌ بار طرح برپایی مدرسۀ دخترانه در انجمن زردشتیان مطرح شد، چند تن از اعضای انجمن، به نامهای کیخسرو شاهرخ، میرزا اسفندیار خان، آقا بهمن بهرام، میرزا اردشیر خسرو زارع، آقا جمشید خداداد و آقا نامدار کیخسرو، مأمور شدند که دربارۀ چگونگی تأسیس مدرسه به گفت‌وگو بنشینند و انجمن زردشتیان را از حاصل گفت‌وگوهایشان آگاه کنند. میرزا اردشیر زارع و همسر او شیرین، دختر اسفندیار خداداد تفتی، طرحی برای برپایی مدرسۀ دخترانه ارائه کردند. نخست، بنا بر آن شد که یکی از دو باب خانه‌ای که ارباب جمشید جمشیدیان آنها را برای برگزاری جشنهای گاهنبار و برخی کارهای مذهبی وقف کرده بود، در اختیار مدرسۀ دخترانه قرار گیرد و به‌جای برگزاری گاهنبار، مدرسۀ دخترانه در آن بر پا شود. به‌زودی نظام‌نامه‌ای برای مدرسۀ دخترانه آماده شد و پس از بازبینی به تصویب انجمن زردشتیان تهران رسید (همان، 78- 79). در این هنگام، شیرین، همسر اردشیر خسرو زارع، به یادبود پدرش، خداداد تفتی، خانه‌ای سه‌اتاقه متعلق به خود، واقع در کوچۀ ارباب کیخسرو، را در اختیار انجمن زردشتیان تهران قرار داد و پیشنهاد کرد که مدرسۀ دخترانۀ زردشتیان به‌جـای خانۀ ارباب جمشید در این خانه بر پا گردد؛ این پیشنهاد پذیرفته، و پس از تنظیم نظام‌نامه (شاهرخ، 38؛ انجمن، 281)، زنی آموزگار برای آموزش دانش‌آموزان مدرسه تعیین شد.
در مراسم گشایش دبستان دخترانۀ زردشتیان، از آن با نام «دبیرستان دخترانۀ زردشتیان» یاد شده است که منظور از آن مدرسۀ ابتدایی بود. گفتنی است در تأسیس مدرسۀ دخترانه، شماری از نیکوکاران نیز کمکهای مالی کرده بودند. در مدرسۀ دخترانۀ زردشتیان به دختران بزرگ‌سال نیز آموزش داده می‌شد (همان، 79-81، 84). هزینۀ ادارۀ یک‌سالۀ مدرسه حدود 200 تومان برآورد شده بود (همانجا).
پس از چند سال، دو خواهر زردشتی به نامهای سونابایی و زربایی دوباش، از پارسیان هند، به یاد برادر جوان ناکامشان، ایرج، هزینۀ ساخت مدرسه‌ای برای دانش‌آموزان زردشتی را در زمینی که از وجوه خیریۀ عمومی زردشتیان تهران خریداری شده بود، تقبل کردند. کار ساخت این مدرسه در 1292 ش/ 1913 م به پایان رسید و با نام «دبستان ایرج» گشایش، و مدرسۀ دخترانۀ زردشتیان به آنجا انتقال یافت (همان، 281-282).
از آموزگاران قدیمی دبستان ایرج می‌توان از غلامرضا خان مترجم همایون و شیخ عباسعلی یاد کرد. مدرسهْ آموزگاران زن نیز داشت: یک زن کلیمی به نام توران خانم، و آموزگار دیگری به نام سبویه خانم که آموزش خیاطی می‌داد. بانو خانم بهزادیان از نخستین دختران زردشتی بود که در این مدرسه تحصیل کرد و سپس‌تر به مدت 55 سال به تدریس در مدرسه‌های زردشتی تهران پرداخت (اشیدری، 8). دبستان ایرج در 1317 ش/ 1938 م، 54 دانش‌آموز سال‌ششمی داشت که همگی در امتحانات نهایی قبول شدند («نتیجه ... »، 76).
دبستان ایرج با گذر زمان رو به فرسودگی نهاده بود؛ ازاین‌رو، با موافقت بانیان مدرسه در محل مدرسه ساختمان دیگری به نام تالار ایرج بنا گردید که به برگزاری مراسم مذهبی اختصاص دارد؛ این تالار هم‌اکنون در محوطۀ انجمن زردشتیان تهران جا دارد. افزون‌برآن، ساختمان جدیدی برای دبستان دخترانه اختصاص یافت و با نام دبستان گیو آغاز به کار کرد ( انجمن، همانجا).
از دانش‌آموزانی که در این مدرسه به تحصیل پرداخته‌اند، مهرانگیز دولتشاهی بود که در 1304 ش در این دبستان دانش آموخت (دولتشاهی، 25). به نوشتۀ او، در مدرسۀ زردشتی به زبان و ادبیات فارسی توجهی ویژه می‌شد و جزوه‌هایی کوچک را که در آنها بیتهایی از شاهنامۀ فردوسی به چاپ رسیده بود، به دانش‌آموزان سال چهارم به بعد آموزش می‌دادند. متون آموزشی زردشتی در کنار متون شرعی برای دانش‌آموزان مسلمان مدرسه نیز تدریس می‌شد. دولتشاهی از کتابچه‌ای به نام آیینۀ آیین مزدیسنا نام می‌برد که به دانش‌آموزان سالهای چهارم و پنجم آموزش داده می‌شد (ص 26). 

مآخذ

اشیدری، جهانگیر، «72 سال سن، 55 سال خدمات آمـوزشی»، هـوخت، تهـران، 1352 ش، دورۀ 24، شم‍ 12؛ انجمن زردشتیـان تهران، یک سـده تلاش و خدمـت، به کوشش فرامـرز پوررستمی، تهران، 1386 ش؛ دولتشاهی، مهرانگیز، خاطرات: اولین و تنها سفیر زن ایران (1354-1357)، به کوشش شاهرخ مسکوب، تهران، 1390 ش؛ شاهرخ، کیخسرو، خاطرات، به کوشش شاهرخ شاهرخ و راشنا رایتر، ترجمۀ غلامحسین میرزاصالح، تهران، 1382 ش؛ «نتیجۀ امتحانات سال تحصیلی 1316-1317»، تعلیم‌وتربیت (آموزش‌وپرورش)، تهران، 1317 ش، س 8، شم‍ 5-6.

مسعود تاره