ایران و آمریکا، انجمن روابط

ایران و آمریکا، انجمن روابط \anjoman-e ravābet-e īrān va(o) āmrīkā\، یا معروف به نام مختصرترِ انجمنِ ایران و آمریکا، تأسیس‌شده ازسوی جمعی از رجال ایرانی در 1304 ش. هدفهای انجمن برپایۀ اساسنامۀ آن، اینهاست: 1. بسط روابط و الفت میان دو ملت ایران و آمریکا؛ 2. تبادل فرهنگ و تمدن دو کشور ازطریق انتشار کتاب، مجله و برگزاری سخنرانی؛ 3. سعی در گسترش روابط فرهنگی، علمی، صنعتی، تجاری و تشویق تاجران ایرانی به صادرکردن محصولات و مصنوعات مرغوب ایران به آمریکا، و نیز معرفی صنایع و محصولات دو کشور به هم؛ 4. جلب توجه سرمایه‌داران آمریکایی به سرمایه‌گذاری در ایران؛ 5. برقراری ارتباط با مؤسسه‌هایی نظیر این انجمن در آمریکا، و حفظ ارتباط با آنها؛ 6. راهنمایی دانشجویان ایرانی برای تحصیل در آمریکا و نیز تشویق دانشجویان آمریکایی به تحصیل در ایران. عدم مداخلۀ انجمن در امور سیاسی نیز در اساسنامۀ انجمن تصریح شده بود (نک‍ : مواد 2-3؛ صالح، «معرفـی ... »، 3؛ صدیق، 3/ 290). 
در سال 1304 ش، مجلسی با حضور رضا خان سردار سپه (نخست‌وزیر وقت)، هیئت دولت، جمعی از رجال سرشناس ایران و شماری آمریکایی، در منزل سردار اسعد بختیاری برگزار شده بود. در این مجلس آرثر اپهام پوپ (ه‍ م) دربارۀ هنر و آثار باستانی ایران و تأثیر آن بر دیگر فرهنگها، سخنرانی پرشور و نافذی ایراد کرد که بر حاضران در جلسه تأثیر عمیقی گذاشت و در آنها احساس غـرور برانگیخـت. پس از او حسیـن علاء (ه‍ م)، کـه از مأموریت وزیرمختاری ایران در آمریکا (1921-1924 م) تازه بازگشته، و انجمن ایران را در آمریکا بنیاد نهاده بود، به ضرورت تأسیس انجمنی برای گسترش روابط ایران با خاورشناسان آمریکایی که در زمینۀ فرهنگ و تمدن ایرانی فعالیت دارند، تأکید کرد. در آن مجلس به پیشنهاد محمدعلی فروغی (ه‍ م) جمعیْ مأمور تهیۀ طرح تأسیس بنیادی در این زمینه شدند. برپایۀ اساسنامه‌ای که آن جمع تهیه کرده بود، 24 تن از رجال ایرانی و 6 تن از شخصیتهای آمریکایی مقیم تهران به‌عنوان عضو مؤسس انجمن برگزیده شدند. این هیئت 30نفره نخستین مجمع عمومی انجمن را در 4 خرداد 1304 به ریاست حسن اسفندیاری در منزل سردار اسعد بختیاری برگزار کردند و پس از تصویب اساسنامه، هیئت‌مدیرۀ انجمن را بدین شرح برگزیدند: محمدعلی فروغی (رئیس)؛ حسین علاء (نایب رئیس)؛ حسن مستوفی و حسن پیرنیا و حسن اسفندیاری و حسن تقی‌زاده و میلسپو (اعضای مشاور)؛ کیخسرو شاهرخ (خزانه‌دار)؛ محمدعلی فرزین و بویس ــ معـاون کالج آمریکـایی ــ (دبیران انجمـن) (سردار اسعـد، 179؛ صدیق، 1/ 296 بب‍ ؛ صالح، «معرفی»، 4، پیوندها ... ، 94). 
جلسات انجمن با فواصل معین تا 4 تیرماه 1306 برگزار می‌شد، اما با درگذشت برخی از اعضای مؤسس و نیز مسافرت عده‌ای دیگر به خارج از کشور، فترتی چندساله در کار انجمن رخ داد (صدیق، 3/ 290؛ صالح، «معرفی»، پیوندها، همانجاها). پس از وقایع شهریور 1320 و ایجاد فضای سیاسی جدید، انجمن در بهمن 1321 بازگشایی، و در اساسنامۀ قبلی و ترکیب اعضای آن تجدیدنظر شد. در 18 اسفند 1321، هیئت‌مدیرۀ جدید انتخاب، و مجمع عمومی در 9 فروردین 1322 در باشگاه بانک ملی تشکیل شد؛ اساسنامۀ جدید به تصویب رسید و انجمن دوباره آغاز به کار کرد (صدیق، 3/ 290-292؛ صالح، همان، 94-96، «معرفی»، 4-6). به‌مرور، در اساسنامۀ انجمن چند بار دیگر تجدیدنظرهایی به عمل آمد (نک‍ : اساسنامه ... ). 
انجمن به‌تدریج گسترش یافت و پس از ورود کایلر یانگ، نخستین نمایندۀ مطبوعات سفارت آمریکا به تهران در 1323 ش، و تأسیس ادارۀ اطلاعات آمریکا در ایران، فعالیتها شتاب و وسعت گرفت. در 1326 ش/ 1947 م، برای معرفی فرهنگ و ادبیات و هنر ایران به جامعۀ آمریکا، انجمن ایران و آمریکا در آن کشور تأسیس گردید ( کلیاتی ... ، 30؛ صالح، پیوندها، 363-364). انجمن مستقر در ایران هم چند شعبه در شهرهای اصفهان، شیراز، اهواز، مشهد، کرمانشاه و تبریز تأسیس کرد و برنامۀ آموزش زبان انگلیسی به ایرانیان داوطلب، در شعبه‌های انجمن به اجرا گذارده شد («افتتاح ... »، 37؛ گراهام، شم‍ 9، ص 8). هیئت‌مدیرۀ انجمن روابط ایران و آمریکا ازسوی مجمـع عمومی انجمن، که هرسال در اردیبهشت‌ماه تشکیل جلسه می‌داد، برگزیده می‌شد و مسئولیت ادارۀ امور و اجرای مقررات انجمن با آن هیئت بود. وظایف و شمار کمیسیونهای نشریات، روابط فرهنگی و اقتصادی و نیز امور مالی، کتابخانه و قرائت‌خانه، و کمیسیونهای دیگری که ازسوی هیئت‌مدیره تشکیل می‌شد، می‌توانست با رأی هیئت تغییر کند و انتشار مجلۀ ایران و آمریکا (به زبان فارسی و انگلیسی)، خبرنامه‌ها، برگزاری جلسات علمی و هنری، سخنرانی هفتگی با شرکت دانشمندان ایرانی و آمریکایی به زبان فارسی و انگلیسی، برنامه‌های اجرای موسیقی ایرانی و آمریکایی، دعوت از شخصیتهای برجستۀ ایرانی و آمریکایی، همراه با سخنرانی و پذیرایی در یکی از هتلهای معروف تهران، اجرای نمایشنامه، برگزاری نمایشگاههای نقاشی و جز آنها از جملۀ فعالیتهای انجمن بود (صدیق، 3/ 292-293؛ صالح، همان، 365). انجمن ایران و آمریکا در میان انجمنهای مشترک و همکاری میان ایران و کشورهای دیگر، کانونی بسیار فعال به شمار می‌آمد. 
با آغاز انقلاب اسلامی در ایران (1357 ش)، و به نشانۀ اعتراض به سیاستهای آمریکا در کشور، به انجمن و شعبه‌های آن بارها حمله شد. دولت آمریکا سعی کرد انجمن را به‌عنوان نهادی فرهنگی حفظ کند، اما با قطع‌شدن مناسبات سیاسی میان دو کشور، دیگر امکانی برای ادامۀ فعالیت انجمن باقی نماند و این انجمن به حکم دادستانی انقلاب در دوم بهمن 1358 منحل شد (روزشمار ... ، 246، 271؛ اسنـاد ... ، شم‍ 16، سنـد 19، شم‍ 34، سند 67؛ نیـز اطلاعات، 10). 

مآخذ

«اساسنامۀ انجمن روابط ایران و آمریکا»، ایران و آمریکا، تهران، 1326-1327 ش، شم‍ 26 و 27؛ اسناد لانۀ جاسوسی (دانشجویان مسلمان پیرو خط امـام)، شم‍ 16 و 34؛ اطلاعات، تهران، 1358 ش، شم‍ 056‘16؛ «افتتاح انجمن ایران و آمریکا در تبریز»، مرزهای نو، تهـران، 1356 ش، دورۀ 21، شم‍ 4؛ سـردار اسعد، جعفرقلی خـان، خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1372 ش؛ صالح، علی پاشا، پیوندهای فرهنگی ایران و آمریکا، تهران، 1355 ش؛ همو، «معرفی انجمن روابط ایران و آمریکا»، روزشمار روابط ایران و آمریکا، به کوشش بهروز طیرانی، تهران، 1379 ش؛ صدیق، عیسى، یادگار عمر، تهران، 1353 ش؛ کلیاتی دربارۀ روابط دولت شاهنشاهی ایران با کشورهای قارۀ آمریکا طی 50 سال شاهنشاهی پهلوی، وزارت امور خارجه، تهران، 1355 ش؛ گراهام، تری، «انجمن ایران و آمریکا نمایشگر 50 سال همکاری»، مرزهای نو، تهران، 1354 ش، شم‍ 9، 1356 ش، شم‍ 4.

حمیدرضا افسری