ایران نو

ایران نو \īran-e now\، از روزنامه‌هایی که پس از فتح تهران، و برکنار شدن محمدعلی شاه توسط مشروطه‌خواهان، در تهران به چاپ می‌رسید.
این روزنامه‌ ارگان اصلی حزب عامیون یا حزب دموکرات به شمار می‌رفت (براون، 251). ازآنجا‌که با فتح تهران در 1327 ق/ 1909 م، مجلس ملی دوم تشکیل شد، چنددستگی در مجلس، در همان سال ظهور کرد. بدین‌ ترتیب که فرقه‌های دموکرات و اعتدال در برابر یکدیگر به صف‌آرایی پرداختند (آبراهامیان، 94). فرار محمدعلی شاه و جلوس احمد شاه سبب بازگشت آزادی‌خواهان و مدیران جراید از خارج به داخل کشور شد و بازار جراید رونق گرفت. در این شرایط خاص سیاسی، روزنامۀ ایران نو به یکی از تأثیرگذارترین و مهم‌ترین نشریات پس از مشروطه بدل شد.
تا پیش از تأسیس و انتشار این روزنامه، قطع جراید، نیم‌ورقی بود. این روزنامه برای نخستین ‌بار در قطع بزرگ چاپ می‌شد (صدر هاشمی، 25). شمارۀ اول ایران ‌نو به مدیریت محمود شبستری آذربایجانی، ملقب به ابوالضیا در 1327 ق/ 1909 م، و شمارۀ اول سال دوم آن در 1328 ق، انتشار یافت (همو، 345-346).
در سال دوم، نام محمدامین رسول‌زاده در سِمَت سردبیر، در عنوان روزنامه درج می‌شد. وی روزنامه‌نگار و فعال سیاسی آذربایجانی بود که به عضویت حزب سوسیـال ـ دموکرات باکو درآمده بود. رسول‌زاده در زمان استبداد صغیر به مبارزان تبریز پیوست و پس از فتح تهران، یعنی دورۀ دوم مشروطه، همراه کسانی چون سید حسن تقی‌زاده، سلیمان‌ میرزا اسکندری و سید محمدرضا مساوات، حزب دموکرات ایران را بنیاد نهادند (رائین، 157). از برنامه‌های دموکراتها، یکی انفکاک کامل قوۀ سیاسی از قوۀ روحانی، و دیگری، ایجاد نظام‌وظیفۀ اجباری، تقسیم املاک میان رعایا، ترجیح مالیات غیر مستقیم بر مستقیم، و مخالفت با مجلس اعیان بود. آنها دراساس صریح و تندزبان بودند و هوادار فقرا معرفی می‌شدند. دموکراتها موفق شدند که در مجلس، یک فراکسیون 28نفری به‌ وجود آورند و در میان مردم، شمار بسیاری از طبقات فرودست را به خود جلب کنند (بهار، 1/ 9-10).
مطالب روزنامۀ ایران ‌نو که بیشتر به قلم رسول‌زاده بود، دارای مباحثی دربارۀ اختلافات اجتماعی و چکیده‌ای از تاریخ سوسیالیسم اروپا بود. وی برای نخستین‌ بار اصول مارکسیسم را در ایران رواج داد (آبراهامیان، 94-95). رسول‌زاده در 1329 ق/ 1911 م، و در کشاکش رقابت و جدال احزاب رقیب، یعنی عامیون و اعتدالیون، از ایـران خارج شد. با تبعید وی، دورۀ اول ایران ‌نو پایان یافت.
فعالیت دورۀ دوم این روزنامه پس از 13 سال تعطیلی، در 1302 ش آغاز شد (صدر هاشمی، 346). در عنوان روزنامه، چنین نوشته می‌شد: ایران نو روزنامه‌ای ملی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، ادبی، فنی و اخلاقی است که از هرگونه مطالب سودمند سخن می‌راند. مندرجات ایران نو عبارت بود از مقاله‌هایی که اوضاع سیاسی و اجتماعی، داخلی و خارجی، و نیز حوادث داخلی را منتشر می‌کرد. همچنین، اخبار و اطلاعات دارالشورای ملی و تلگرافهای خارجی مربوط به وقایع خارجی، مانند شورشهای فرانسه یا جنگ روسیه و ژاپن را درج می‌کرد. نقد نظام طبقاتی جامعه، نقد نویسندگان روزنامه، چگونگی رفتار مناسب با زنان و دفاع از حقوق غیر مسلمانان از ویژگیهای این روزنامه بود.
 نویسندگان روزنامۀ ایران نو رئوس برنامۀ حزب دموکرات را تبیین می‌کردند. آنان بر اهمیت مبارزه با خودکامگی سنتی و اشرافیت معاصر، و نیز خطری که از ناحیۀ امپریالیسم غرب ناشی می‌شد، تأکید می‌کردند.
در مقاله‌های ایران نو به بیان مزایای این اقدامات نیز پرداخته می‌شد: احداث راه‌آهن، نظام‌وظیفۀ اجباری، مذهب‌زدایی یا دنیانگری، تقسیم اراضی و تسریع در صنعتی‌کردن کشور، و دادن این اطمینان به پیشه‌وران که کارخانه‌های جدید نه‌تنها مشاغل را از میان نمی‌برد، بلکه اشتغال بیشتری نیز ایجاد می‌کند (آبراهامیان، همانجا). ایران نو به موضوعات متفرقۀ دیگری چون ادبیات اهمیت می‌داد و به چاپ اشعار حماسی‌ای که حاوی مضامین اتحاد و وطن‌پرستی بود، می‌پرداخت (برای نمونه، نک‍ : شم‍ 82- 83). برخی از اشعار ملک‌الشعرا بهار و ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی نیز برای برانگیختن حس وطن‌پرستی در روزنامه چاپ می‌شد.
ایران نو به‌‌رغم توجه به عصر جدید و تکنولوژی جدید غربی، به مظاهر اسلامی نیز توجه می‌نمود؛ برای نمونه، مطالبی دربارۀ ایام عزاداری ماه محرم درج می‌کرد که البته با پرداختن به آن، قصد داشت به مظلومیت ایران و تهدید استقلال آن ازسوی بیگانگان بپردازد. نویسندگان این روزنامه در ایام محرم برای برانگیختن حس وطن‌پرستی در میان ایرانیان نهایت تلاش را می‌کردند؛ برای نمونه، در یکی از مطالب روزنامه آمده بود: «اگر ایمان داریم باید محبت وطن را داشته باشیم» (نک‍ : شم‍ 67).
ایران نو به‌شدت از سلطنت مطلقه انتقاد می‌کرد و ارتجاع را به چالش می‌کشاند. در یکی از شماره‌های آن، مقاله‌ای مفصل در دفاع از دموکراسی چاپ شد که با لحنی حماسی، خطاب به ملت ایران آمده بود: «برخیز، ملت ایران، برخیز، برخیز برای دفاع از آزادی، برابری، دفاع وطن، برای دفاع شرافت و افتخارات ملی!» (نک‍ : شم‍ 68).
نویسندگان ایران نو ابایی نداشتند که از استبداد مطلقۀ پادشاهان قاجار سخن به میان آورند. آنها به تحلیل روش حکومتی قاجارها می‌پرداختند و ایرادهای وارده به نظـام حکومتی آنها را تشریح می‌کردند. نمونه‌ای از این انتقادها چنین است: «در ابتدای سلطنت خویش جدیت بی‌نهایتی به خرج دادند، اما کلیۀ اقداماتشان با حرص و طمع ابلهانه توأم بود و برای آخر کار هیچ‌گونه تفکر و تعقلی نمی‌نمودند» (نک‍ : شم‍ 3).

مآخذ

آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ کاظم فیروزمند و دیگران، تهران، 1382 ش؛ ایران نـو، تهران، 1328 ق/ 1910 م، س 2؛ براون، ادوارد، انقلاب ایران، ترجمه و به کوشش احمد احمدپـژوه، تهران، 1329 ش؛ بهار، محمدتقی، تاریخ مختصر احزاب سیاسی، تهران، 1323 ش؛ رائین، اسماعیل، حیدرخان عمواوغلی، تهران، 1352 ش؛ صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، 1363 ش.

زینب عباسی