ایرانشهر

ایرانشهر \īrān-šahr\، محله‌ای واقع در ناحیۀ یک منطقۀ 6 شهرداری تهران.
این محله از شمال به خیابان کریم‌خان زند، از جنوب به خیابان انقلاب، از شرق به خیابان مفتح کنونی، و از غرب به خیابان سپهبد قرنی محدود است. همچنین این محله از شمال به محلۀ سنایی ‌ـ قائم‌مقام، از غرب به میدان ولیعصر ـ انقلاب، از جنوب به محلۀ فردوسی، و از شرق به محلۀ امجدیه محدود است (بازشناسی ... ، 4/ 644؛ سرکارگر، 152).
به نظر می‌رسد قدیم‌ترین بخش این محله باغی معروف به فیشر بوده است. این باغ که در بیرون حصار ناصری جا داشت، از املاک کامران میرزا نایب‌السلطنه بود (نوربخش، 2/ 1331؛ حسن‌بیگی، 28). به هنگام جنگ جهانی دوم (1939-1945 م/ 1318-1324 ش)، از این باغ به‌عنوان انبار تسلیحات نظامی استفاده می‌شد و در بخشی از آن، چند دستگاه ساختمان آجری به‌منظور نگهداری ملزومات ساخته شد. پس از پایان جنگ، و بیرون‌رفتن نیروهای متفقین از ایران، این محوطه در اختیار ارتش ایران قرار گرفت. نهادهای نظامی تا 1375 ش این محوطه را در اختیار داشتند؛ تاآنکه در آن سال، به‌منظور تغییر کاربری، به تملک شهرداری تهران درآمد. با تخریب بناهای اضافی و احداث باغچه‌های جدید، این مکان به‌صورت کنونی (بوستان ایرانشهر یا باغ هنر) درآمد. 
بوستان ایرانشهر 140‘59 مـ2 مساحت دارد و پوشش گیاهی آن را درختان چنار، سرو، اقاقیا، نارون، صنوبر و سدروس تشکیل می‌دهد. از امکانات این بوستان می‌توان به رستوران با غذاهای ایرانی، کتاب‌فروشی، تندیسهایی در سبکهای مختلف هنرهای تجسمی، و بنایی با نام خانۀ هنرمندان در جبهۀ جنوبی اشاره کرد که پیش‌تر با نام ساختمان بهداری ارتش شناخته می‌شد. نمایندگان خانۀ تئاتر، انجمن هنرمندان نقاش، انجمن هنرمندان مجسمه‌ساز، انجمن شاعران، جامعۀ معماران و طراحان گرافیک، خانۀ موسیقی، انجمن خوش‌نویسان، و خانۀ سینما در این بنا اجتماع می‌کنند (نوربخش، 2/ 1331-1332؛ بازشناسی، 653-654؛ اطلس ... ، 173).
در سال 1309 ش، با برچیده‌شدن حصار قدیمی تهران، شهر از 4 سو، به‌ویژه شمال و غرب، رو به گسترش نهاد و محله‌های جدید شکل گرفت. در «نقشۀ راهنمای تهران و اطراف آن» ــ که در 1323 ش توسط سرهنگ محمدرضا غفـاری ترسیم شده است ــ خیابانهای فیشرآبـاد (سپهبد قرنی کنونی) و ایرانشهر، نیز سفارت آمریکا و ورزشگاه امجدیه جانمـایی شده‌اند (نک‍ : تهران‌نگـاری، 150-151). ازاین‌رو می‌توان نتیجه گرفت، بخش جنوبی محلۀ ایرانشهر (حد فاصل خیابان شاهرضا تا خیابان تخت جمشید) به‌واسطۀ توسعۀ خیابان‌کشی در آن دوره، با وجود تک‌بناهای مهم یادشده، نیز مسیر آب قنات مهدی‌آباد، شکل گرفته است (تهی‌دست).
الگوی کلان معماری این پهنه متعلق به دورۀ پهلـوی دوم است. به‌سبب وجود سفارت آمریکا در این محله، وضعیت مطلوبی جهت سکونت قشر اعیان‌نشین جامعه به وجود آمده بود؛ چنان‌که بسیاری از خانه‌های این محدوده ویلایی و بالکن‌دار، با نمای آجر بهمنی (آجر قرمز) بودند. در آن زمان، به این بخش، منطقۀ سفارت‌نشین هم می‌گفتند. با گذشت زمان، این ساختمانهای مسکونی به بناهایی با کاربریهای اداری ـ تجاری، با مقیاس فرامحله‌ای تبدیل شدند. تغییر کاربری و عدم رسیدگی به این ساختمانها، همچنین افزایش الحاقات بدنه، چهرۀ این بناها را مخدوش و آسیب‌دیده کرده است. امروزه بسیاری از این بناها تخریب، و ساخت‌وسازهای جدیدی که جای آنها انجام شده است، ازلحاظ ارتفاع و مصالح، با بناهای مجاور همخوانی ندارند (بازشناسی، 2/ 682، 692).
خیابانهای محلۀ ایرانشهر با جنبۀ فرامحله‌ای:

 1. ایرانشهر

این خیابان از زیر پل کریم‌خان زند در غرب میدان هفت‌ تیر آغاز، و تا خیابان انقلاب، در شرق میدان فردوسی امتداد می‌یابد. طول این خیابان در حدود 500‘1 متر است. کاربری خیابان ایرانشهر تجاری ‌ـ اداری است. شغل بیشتر واحدهای تجاری این منطقه خریدوفروش وسایل الکترونیکی اداری، لوازم تحریر، رایانه و ملزومات آنهاست. افزون‌برآن در سالهای دهۀ 1390 ش، چندین کافه‌تریا در این خیابان دایر شده است. همچنین، در این خیابان ساختمانهای برخی ادارات همچون وزارت آموزش‌و‌پرورش، معاونت معماری و شهرسازی، و معاونت حمل‌ونقل ترافیک شهرداری تهران واقع‌اند (همان، 2/ 730؛ ایزدی، 54).

2. سپهبد قرنی

این خیابان از میدان فردوسی، با کاربری اداری ‌ـ تجاری آغاز، و به سمت شمال تا خیابان کریم‌خان زند پیش می‌رود. طول تقریبی این خیابان حدود 500‘1 متر است. ساختمانهای برخی از ادارات و وزارتخانه‌های آموزش‌وپرورش، صنایع، راه‌وترابری، تعاون و نفت، نیز سازمان بازرسی کل کشور، بیمۀ البرز، سازمان تعزیرات حکومتی، و سازمان صنایع هوایی نیروهای مسلح در این خیابان قرار دارند (بازشناسی، همانجا؛ ایزدی، 167- 168).

3. کریم‌خان زند

این خیابان میدان هفت ‌تیر را به میدان ولیعصر متصل می‌کند. هرچند برپایۀ تقسیمات شهرداری تهران، بخش غربی و شمالی این خیابان در محلۀ ایرانشهر واقع نیست، بااین‌حال، ساختار آن متأثر از محلۀ ایرانشهر است. تمرکز برخی انتشارات، ازجمله نشر چشمه، ثالث، هنوز، رود، یساولی، نیز خانۀ هنر گویا و دیگر کتاب‌فروشیها در این خیابان، به این راسته چهره‌ای فرهنگی داده است (بازشناسی، 2/ 727؛ ایزدی، 269؛ تهی‌دست).

4. طالقانی

خیابانی است که شرق دانشگاه تهران را به خیابان شریعتی وصل می‌کند. این خیابان با 400‘ 3 متر طول، در مناطق 6 و 7 شهرداری قرار گرفته است. سفارت پیشین آمریکا، موزۀ شهدا، سازمان تبلیغات اسلامی، و وزارت جهاد کشاورزی در این خیابان واقع شده‌اند. بخشی از خیابان طالقانی، بین خیابان سپهبد قرنی تا خیابان مفتح، در محدودۀ محلۀ ایرانشهر جا دارد (ایزدی، 217- 218).
میدان فردوسی که به نام شاعر نامی ایران نام‌گذاری شده، از میدانهای دورۀ پهلوی است و تاکنون 3 مجسمۀ فردوسی در آن تعویض و نصب شده، که آخرین مورد، مجسمۀ ساخته‌شده توسط ابوالحسن صدیقی است (برای آگاهی بیشتر، نک‍ : ه‍ د، فردوسی، مجسمه). 

اماکن مذهبی محلۀ ایرانشهر

این محله دو مسجد و یک کلیسا دارد. مساجد آن شامل مسجد الرحمان در خیابان سپهبد قرنی، و مسجد جلیلی در خیابان ایرانشهر است. مسجد جلیلی یکی از کانونهای تأثیرگذار در جریان انقلاب اسلامی بوده است و بنای آن به 1339 ش بازمی‌گردد. کلیسای واقع در این محله نیز کلیسای آشوری در خیابان فرصت است که به جامعۀ آشوریها تعلق دارد (بازشناسی، 2/ 750؛ نیز نک‍ : سرکـارگر، 152). محلۀ ایرانشهر همچنین با بزرگ‌ترین کلیسای ارمنیان تهران (کلیسای سورپ سرکیس) و خلیفه‌گری ارمنیان در همسایگی است. ساختمان خلیفه‌گری در 1349 ش/ 1970 م احداث شد، و کلنگ احداث ساختمان کلیسا نیز در 1343 ش، با تشریفات مذهبی خاص، زده شد؛ احـداث این کلیسا در 1349 ش پایان یافت. ساختمان شورای خلیفه‌گری که در جوار کلیسا بنا شده، محل کار اسقف اعظم در تهران است (ملکمیان، 100-103؛ هویان، 256).

اماکن آموزشی محلۀ ایرانشهر

در محلۀ ایرانشهر، اماکن آموزشی متعددی وجود دارند که طیف وسیعی از مقاطع مختلف آموزشی را در بر می‌گیرند. در این محله نهادهای آموزش عالی نظیر دانشکده‌های حسابداری و مدیریت و برنامه‌ریزی دانشگاه آزاد اسلامی، نیز برخی واحدهای دانشگاه شاهد قرار دارند. حضور این مراکز آموزشی موجب شکل‌گیری مؤسسات و نهادهای وابسته به آنها در این محله نیز شده است، که ازجملۀ آنها می‌توان سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی، سازمان پژوهشی و آموزشی کتب درسی، و ستاد فرماندهی سازمان بسیج دانشجویی را نام برد. این محله از شرق با دانشگاه تربیت معلم، و از غرب با دانشگاه صنعتی امیرکبیر مجاور است (بازشناسی، 2/ 744).

زیست هنری محلۀ ایرانشهر

محلۀ ایرانشهر میان علاقه‌مندان به هنر اهمیت ویژه‌ای دارد. شمار قابل‌ ملاحظه‌ای از گالریهای هنری، همچون اعتماد، لیلیت، هپتا، ژاله، اثر، میرمیران، دلگشا، دنا، باسمه و جز آنها، این امکان را به هنرمندان می‌دهند تا آثار هنری خود را برای هنردوستان به نمایش بگذارند و محیطی مناسب برای آنان فراهم آورند تا بتوانند دربارۀ مسائل فرهنگی و هنری به گفت‌وگو و تبادل ‌نظر بنشینند. برپایی باغ هنر در این محله تأثیر بسزایی در تأسیس و گسترش گالریها در این محله داشته است (تهی‌دست). یکی از اماکن واقع در خیابان ایرانشهر که جنبۀ تاریخی دارد، خانۀ علی‌اکبر دهخداست. وی با پولی که بابت نگاشتن امثال‌وحکم از دولت وقت دریافت کرد، خانه‌باغی را به مساحت حدود 500‘2 مـ2 که بـه پروین‌السلطنه تعلق داشـت خریداری کرد. این خـانه 32 اتاق و 7 حوض دارد. دهخدا خانواده و اقوام نزدیکش را در این خانه ساکن کرد و در همین خانه نیز درگذشت. این خانه بعدها به هنرستانی به نام جابر بن حیان تبدیل شد؛ ولی امروزه ساختمان این هنرستان تخلیه شده، و آمادۀ تخریب است (ظهیری، 45).

مآخذ

اطلس بوستانهای شهر تهران، به کوشش محمدعلی مختاری، تهران، 1385 ش؛ ایزدی، مصطفى، فرهنگ معابر تهران، تهران، 1386 ش؛ بازشناسی تغییرات مورفولوژیک (ریخت‌شناسی) محله در شهر تهران، به کوشش محمدهادی ایازی، تهران، 1392 ش؛ تهران‌نگاری؛ تهی‌دست، آرمین، تحقیقات میدانی؛ حسن‌بیگی، محمدرضا، باغهای تهران، تهران، 1397 ش؛ سرکارگر اردکانی، علی، نقشۀ آمایش مساجد تهران، تهران، 1393 ش؛ ظهیری، نسرین، آمدیم خانه نبودید، تهران، 1393 ش؛ ملکمیان، لینا، کلیساهای ارامنۀ ایران، تهران، 1380 ش؛ نوربخش، مسعود، تهران به روایت تاریخ، تهران، 1380 ش؛ هویان، آندرانیک، کلیساهای ارمنیان ایران، تهران، 1382 ش.

آرمین تهی‌دست