ایران شناسی فرانسۀ ایران، انجمن

ایران‌شنـاسی فرانسۀ ایران، انجمـن \anjoman-e īrān-šenāsī-ye farānse-ye īrān\، این انجمن از ادغام «هیئت باستان‌شناسی فرانسه در ایران» (DAFI)، که ژاک دُ مرگان آن را در 1272 ش/ 1893 م تأسیس کرده بود، و نیز «انجمن ایران‌شناسی فرانسه در تهران» (IFIT)، که هانری کربن در 1326 ش/ 1947 م بنا نهاده بود، به وجود آمد. 
هانری کربن پیش از آنکه در 1324 ش/ 1945 م به ایران بیاید، در استانبول نخستین جلد از آثار عرفانی و فلسفی سهروردی را به چاپ رسانده بود. عشق و دل‌بستگی وی به فلسفۀ ایرانی، و نیز حمایت ریاست روابط فرهنگی وزارت امور خارجۀ فرانسه، وی را به تأسیس بخش ایران‌شناسی فرانسه در مرکز انجمن ایران و فرانسه واداشت. این انجمن در کنار هیئت باستان‌شناسی فرانسه در ایران که ریاست آن را رومن گیرشمن به عهده داشت، کار خود را آغاز کرد. هدف کربن انتقال میراث عرفانی ایران به تمام علاقه‌مندان بود. برای نیل به این هدف، چاپ و نشر مقالات تنها و مؤثرترین روش بود؛ لذا از میکروفیلم نسخه‌های خطی موجود در کتابخانه‌های ایرانی استفاده کرد و آنها را به دو زبان، در یک کارگاه کوچک به چاپ رساند و به این طریق، بانی مجموعۀ ارزشمند گنجینۀ نوشته‌های ایرانی گردید. در فاصلۀ سالهای 1326-1357 ش/ 1947- 1978 م، 22 جلد کتاب با نظارت او به چاپ رسید که همچنان مرجعی ارزشمند برای پژوهشگران است. هم‌زمان با چاپ و نشر این آثار ادبی، بخش ایران‌شناسی پذیرای محققان فرانسوی و یا تحصیل‌کرده در فرانسه، در ساختمانهای انستیتو ایران و فرانسه شد که نقشی اساسی در تبادل فرهنگی و دانشگاهی داشت. 
پس از بازنشسته‌شدن هانری کربن در سال 1354 ش/ 1975 م، این بخش به شارل هانری دو فوشه‌کور، استاد زبان و ادبیات فارسی در مؤسسۀ ملی زبان و تمدن شرق واگذار شد. با ریاست او، تغییر جدیدی رخ داد که بسیار مورد تأیید وزارت خارجۀ ایران واقع گردید؛ دپارتمان ایران‌شناسی به انجمن ایران‌شناسی تبدیل شد و ساختمانهای دیگری در اختیار آن قرار گرفت که منجر به افتتاح ساختمانهای خیابان آذربایجان در 1365 ش شد. ازآن‌پس، پژوهشگران به‌صورت کوتاه‌مدت یا بلند‌مدت در این انجمن امکان اقامت یافتند و پس از آن آثاری مختلف منتشر شد؛ ازجمله، نشریۀ چکیده‌های ایران‌شناسی، که شارل هانری دوفوشه‌کور در 1357 ش/ 1978 م، انتشار آن را آغاز کرده بود، و نیز سری مجلدات گنجینۀ نوشته‌های ایرانی در پاریس. برنارد اورکاد، استاد جغرافیا در 1358 ش، جانشین شارل هنری دوفوشه‌کور شد. 
با وقوع انقلاب اسلامی، هیچ تغییری در وضعیت انجمن به وجود نیامد و انجمن همانند گذشته پذیرای پژوهشگران بود و کتابخانۀ خود را در اختیار آنها قرار می‌داد. بااین‌حال، روابط دو کشور ایران و فرانسه سرنوشت جدیدی را برای انجمن رقم زد. به‌طوری‌که منجر به پایان کار هیئت باستان‌شناسی فرانسه در ایران و انجمن ایران‌شناسی فرانسه در تهران، در 1362 ش/ 1983 م، و ادغام آنها شد و انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران به وجود آمد. شرایط جدید در کشور سبب شد که دیگر امکان اقامت رئیس و پژوهشگران انجمن در ایران میسر نباشد. برنارد اورکاد وظایف ریاست این انجمن را تا 1372 ش/ 1993 م، از پاریس انجام می‌داد. در 1371 ش، ساختمانهای خیابان آذربایجان باید تحویل داده می‌شد. در 1372 ش، محل دیگری برای انجمن در نظر گرفته شد و کم‌کم پژوهشگران به ایران بازگشتند. 
در سال 1373 ش، با انتصاب رمی بوشارلا، باستان‌شناس و رئیس تحقیقات در مرکز ملی تحقیقات علمی به‌عنوان رئیس مقیم، روابط شکل عادی خود را بازیافت؛ تفاهم‌نامه‌های متعددی با انجمنها و مؤسسه‌های فرهنگی ایرانی به امضا رسید و برای نشریات انجمن، جایزه‌های ارزشمندی به ارمغان آورد. از سال 1377 ش/ 1998 م تا پایان سال 1381 ش/ 2002 م، کریستف بالایی، استاد زبان فارسی در مؤسسۀ ملی زبان و تمدن شرق، جانشین رمی بوشارلا شد. کم‌کم در دورۀ ریاست وی انجمن به‌سـوی همکاری میان دانشگاههای ایران و فرانسه قدم برداشت که بسیار مورد استقبال مسئولان ایرانی قرار گرفت. 
پس از کریستف بالایی، ژان دورینگ، متخصص موسیقی‌شناسی اقوام و مدیر تحقیقات در مرکز ملی تحقیقات علمی، و سپس از فروردین 1385/ آوریل 2006، کریستیان برومبرژه، مردم‌شناس و استاد دانشگاه اکس آن پرووانس، به‌ترتیب ریاست انجمن را بر عهده گرفتند. سمینارها، کنفرانسها، کنگره‌های بین‌المللی کم‌کم جزو برنامه‌های کاری انجمن شدند، و کتابخانه و بانک اطلاعات غنی، کمک باارزشی برای پژوهشگران ایرانی، همچنیـن راهنمایی برای تحصیل در دانشگاههای فرانسه گردیدند.
مأموریت انجمن، تسهیل تحقیقات در زمینۀ ایران‌شناسی در رشته‌های علوم انسانی، علوم اجتماعی و باستان‌شناسی بود. انجمن سالانه یک بورس علمی و مطالعاتی اهدا می‌کرد و نیز پذیرای پژوهشگران جوان برای گذراندن دوره‌های کوتاه‌مدت بود. انجمن ایران‌شناسی فرانسه با داشتن 5 اتاق، امکان سکونت را برای مهمانان خارجی فراهم می‌آورد و درحقیقت مکانی بود برای اقامت پژوهشگران اروپایی و ملیتهای دیگر که مایل‌اند مدتی در تهران بمانند. این انجمن، در نوع خود تنها انجمنی بود که خدماتش را به بیشترین شمار پژوهشگران و دانشگاهیان ارائه می‌کرد و مکانی برای دیدار پژوهشگران ایرانی و خارجی بود. کتابخانۀ این انجمن به تمامی علاقه‌مندان خدمات می‌داد. سیستم رایانه‌ای پیشرفتۀ انجمن، دسترسی به اسناد را امکان‌پذیر می‌ساخت. همچنین علاقه‌مندان ازطریق سایت اینترنتی این انجمن به اسناد و آرشیوهای آن دست می‌یافتند و در جریان اخبار و تازه‌های انجمن قرار می‌گرفتند.
هدف انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران، مطالعه و پژوهش در همۀ زمینه‌های تمدن ایرانی دوران باستان تـا عصر حاضر، و محدودۀ جغرافیایی این پژوهش، ایران فرهنگی و تمام سرزمینهایی بود که مردمان آن به زبانهای ایرانی صحبت می‌کنند و یا در گذشته به این زبانها گفت‌وگو می‌کرده‌اند. این پژوهشها با همکاری مراکز علمی فرانسوی و ایرانی و اروپایی انجام می‌گرفت که از آن جمله‌اند: مؤسسۀ مطالعات ایران‌شناسی دانشگاه سوربن در پاریس، مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه، واحد پژوهشی دنیای ایرانی در پاریس، و انستیتوی ملی زبانها و فرهنگهای خاورزمین. به این منظور، انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران با دیگر انجمنهای مشابه خود در منطقه، ازجمله با مرکز استانبول، دهلی نو و تاشکند نیز همکاری نزدیک داشت. خط‌مشی فعالیتهای علمی این انجمن را یک هیئت علمی تعیین می‌کرد.
میان سالهای 1362-1371 ش/ 1983-1992 م، پژوهشهای انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران بیشتر بر فرهنگ ایرانی بیرون از مرزهای سیاسی ایران، به‌ویژه در هندوستان، ترکیه و تاجیکستان متمرکز بود.
انجمن ایران‌شناسی فرانسه از سالهای دهۀ 1320 تا دهۀ 1390 ش، کتابهای بسیاری در ایران به چاپ رساند. شمارگان این آثار بسته به موضوع و مخاطب آنها، از 600 تا 000‘1 نسخه در نظر گرفته می‌شود، از جملۀ این آثار، گنجینۀ نوشته‌های ایرانی؛ اشعار پراکندۀ قدیم‌ترین شعرای فارسی‌زبان، به زبان فارسی ـ فـرانسه چاپ 1362 ش؛ و ارداویراف‌نامه به زبان فارسی چاپ 1372 ش؛ نیز آثار ترجمه‌شده به زبان فارسی، مجلۀ چکیده‌های ایران‌شناسی، گزارشها و نیز دفترهای هیئت باستان‌شناسی فرانسه در ایران را می‌توان نام برد. 
دو نوع متن در انجمن انتشار می‌یافت که پیش از همه، نخستین مجموعۀ نوشته‌های ایرانی، شامل 22 عنوان کتاب تصحیح‌شده توسط هانری کربن، و متنهای فارسی‌ای که جز به‌صورت نسخه‌های خطی یافت نمی‌شوند، همراه با مقدمه‌ای به زبان فارسی است. پس از آن، متنهای اصلی به زبان فرانسه، ازجمله پایان‌نامه‌هایی در زمینۀ تحقیقی مربوطه یا مقاله‌هایی مربوط به کنگره‌ها و میزگردهای ترتیب‌داده‌شده توسط انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران، با همکاری نهادهای دولتی به چاپ می‌رسد. همچنین تقدیرنامه‌ای برای مجلۀ چکیده‌های ایران‌شناسی در نظر گرفته شد؛ زیرا این نشریه پس از 22 سال، برای نخستین بار در 1379 ش/ 2000 م، در ایران به چاپ رسید و از‌آن‌پس به‌صورت منظم منتشر شد. این نشریه به فارسی نیز ترجمه شده است. 22 جلد اول مجموعۀ گنجینۀ نوشته‌های ایرانی، شامل «گزارشهای هیئت باستان‌شناسی فرانسه در ایران» و «ترجمه‌ها»ست.
انجمن ایران‌شناسی در ایران کتابخانه‌ای غنی دارد که شامل کتابهایی نفیس و گاه نایاب است. این انجمن در 15 آذر 1401 به فعالیت خود پایان داد. 

مآخذ

«انجمن ایران‌شناسی فرانسه»، بنیاد محقق طباطبایی (مل‍‌‌ )؛ «انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران»، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی (مل‍ ‌)؛ «انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران، تنهـا انجمن فعال»، کیمیا اقبالی (مل‍‌ )؛ نیز:

ICRO, www. icro. ir < files >; Kimiaeghbaly, www. kimiaeghbaly.blogfa.com; MTIF, www.mtif.org/ organ/ 47478.
رضا دستجردی