ایران الدوله

ایران‌الدوله \īrān-od-dowle\، یا فصل بهار خانم، موسیقی‌دان، نقاش و شاعر، متخلص به جنت و جنت فصل بهار.
فصل بهار خانم ملقب به ایران‌الدوله از نوادگان فتحعلـی شـاه قاجـار (سل‍ 1212-1250 ق/ 1797-1834 م)، پدرش شاهزاده سلطان حسین میرزا نیرالدوله، و مادرش دختر فرهاد میرزا معتمد‌الدوله بود. وی در 1295 ق در تهران زاده شد (اسحاق، 2/ 151؛ هدایت، 1/ 334-335؛ نک‍ : شفق، ۲۵۴). 
ایران‌الدوله سواد خواندن و نوشتن را در خانه، نزد آموزگارانی که برای این کار استخدام شده بودند، آموخت. او از همان کودکی به ادبیات فارسی دل‌بستگی داشت و دیوانهای شاعرانی چون حافظ و سعدی را می‏خواند و گهگاه اشعاری می‌سرود (قویمی، 93؛ کشاورز، ۹۶). به‌سبب روحیۀ حساس و شکننده و گریه‌های بی‌دلیلش از کودکی، خانواده‌اش به او لقب فصل بهار دادند (فرخ‌زاد، ۱۳۳). فصل بهار خانم در 13‌سالگی با مصطفى‌قلی خان حاجب‌الدوله ازدواج کرد (اسحاق، همانجا؛ مشیر، 1/ 154). 
مصطفى‌قلی خان خود نیز صاحب ذوق بود و ایران‌الدوله را به سرودن شعر تشویق می‌کرد و غزلیات و شعرهایش را در مجله‌های ارمغان و گل زرد به چاپ می‌رساند (همو، نیز اسحاق، کشاورز، همانجاهـا؛ برای نمونۀ اشعـار، نک‍ : ایران‌الدوله، 322-324؛ نیز «شاعره ... »، 76). ایران‌الدوله در محافل ادبی شعرای نامی، همچون ملک‌الشعرا بهار، شاهزاده افسر شمس‌الشعرا، میرزادۀ عشقی و علی‌اکبر شیدا شرکت می‌کرد (کشاورز، ۹۶-۹۷؛ کراچی، 103).
ایران‌الدوله که به سبک قدما شعر می‌سرود، دیوانی بالغ بر ۶هزار بیت در قالب غزل، قصیده، رباعی و قطعه دارد. ازآنجایی‌که وی زندگی اشرافی داشت، اشعارش نیز بازتاب شخصیت و محیط خانوادگی‌اش است. وی به هنر به‌عنوان نوعی تفنن می‌نگریست و ازاین‌رو، واقعیتهای اجتماعی پرشور زمانه‏اش در سروده‌های ساده، تجملی و کلیشه‌ای او بازتابی ندارد. بیشتر مضامین اشعار ایران‌الدوله را عشق تشکیل می‌دهد؛ عشقی دور از تجربه‌های شخصی (همو، 103-104). از دیگر تألیفات وی، کتابی در آشپزی و خانه‌داری را می‌توان نام برد (قویمی، همانجا؛ کراچی، 103).
ایران‌الدوله در هنر نقاشی، گل‌دوزی و موسیقی نیز دستی داشت و در نواختن پیانو و تار به تبحر رسید. در نقاشی، از شاگردان کمال‌الملک بود و پس از گذراندن دوره‌هایی، موفق به گرفتن گواهی‌نامۀ نقاشی از هنرستان کمال‌الملک شد (اسحاق، 2/ 152؛ شفق، همانجا؛ اقتداری، 738) و برای ادامۀ یادگیری نقاشی در 1299 ش/ ۱۹۲۰ م به اروپا سفر کرد (مشیر، همانجا؛ قویمی، ۹۴).
ایران‌الدوله در سال 1319 ش، در ۶۴سالگی در تهران درگذشت (کشاورز، مشیر، همانجاها) و در قم در جوار حرم حضرت معصومه (ع) به خاک سپرده شد ( اثرآفرینان ... ، ۱/ ۳۲۲). 

مآخذ

اثرآفرینان: زندگی‌نامۀ نام‌آوران فرهنگی ایران، به کوشش محمدرضا نصیری، تهران، ۱۳۸۴ ش؛ اسحاق، محمد، سخنوران نامی، تهران، ۱۳۶۳ ش؛ اقتداری، علیرضا، «فصل بهار خانم»، دایرة‌المعارف زن ایرانی، تهران، 1382 ش، ج 2؛ ایران‌الدوله، «آثار نسـوان»، ارمغـان، تهران، 1302 ش، شم‍ 42-43؛ قویمـی، فخـری، کارنامۀ زنـان مشهور ایران، تهـران، 1352 ش؛ «شـاعرۀ یگانۀ ایـران ـ جنت»، ارمغـان، تهـران، 1301 ش، دورۀ 3، شم‍ 2؛ شفـق، مجید، شاعران تهران از آغاز تا امروز، تهران، 1377 ش؛ فرخ‌زاد، پوران، کارنمای زنان کارای ایران، تهران، ۱۳۸۱ ش؛ کراچی، روح‌انگیز، اندیشه‌نگاران زن در شعر مشروطه، تهران، ۱۳۷۴ ش؛ کشاورز صدر، محمدعلی، از رابعه تا پروین، تهران، 1334 ش؛ مشیر سلیمی، علی‌اکبر، زنان سخنور از هزار سال پیش تا امروز، تهران، ۱۳۳۵ ش؛ هدایت، محمود، گلزار جاویدان، تهران، ۱۳۵۳ ش.

فیروزه ملایری