ایران خودرو، کارخانه

ایران‌خودرو، کارخانه \kār-xāne-ye īrān-xodrow\، در گذشته ایران‌ناسیونال، نخستین کارخانۀ تولیدکنندۀ خودرو در ایران. 
این کارخانه با هدف تأسیس و ادارۀ کارخانجات به‌منظور تولید و تهیۀ انواع خودرو، قطعات مربوط به آنها، فروش و صدور محصولات تأسیس شد. سایت اصلی این کارخانه در کیلومتر 14 بزرگراه شهید لشگری در جادۀ مخصوص کرج واقع شده است. 
در اوایل دهۀ 1340 ش، احمد خیامی (ه‍ م) که در آن زمان در کار تجارت لوازم یدکی خودرو بود، برای گسترش کار خود بر آن شد تا کارخانه‌ای را به‌منظور ساخت اتاق اتوبوس که از جوانی آرزوی آن را داشت، تأسیس کند. وی در مرداد 1341 شرکتی را با سرمایۀ 100میلیون ریال با مشارکت اعضای خانوادۀ خود تأسیس، و قطعه‌زمینی را در جادۀ مخصوص تهران ـ کرج خریداری، و دستگاههای مورد نیاز ساخت اتاق اتوبوس را در آن نصب کرد. این کارخانه که درواقع سنگ‌بنای کارخانۀ ایران‌ناسیونال بود، اتوبوسهای خود را با نام «ال پی» در بازار عرضه می‌کرد. 
پس از چندی، احمد خیامی بر آن شد تا خط مونتاژ یک خودرو سواری را در ایران راه‌اندازی کند؛ ازاین‌رو، به چند کشور اروپایی ازجمله آلمان، اسپانیا، ایتالیا، انگلستان و سوئد سفر کرد. او در این سفر از کارخانه‌های خودروسازی فیات و لانچیا در ایتالیا، فولکس‌واگن، مرسدس‌بنز و دوکا در آلمان، پژو، سیتروئن و رنو در فرانسه، و ولوو و ساب در سوئد و همچنین کارخانه‌های جاگوار و روتس ــ که این آخری، سـازندۀ خودروهـای سواری آرو، اونجر و هیلمن بود ــ در انگلستان، بازدید کرد. او در بازگشت به ایران درحالی‌که اطرافیانش انتظار داشتند تا اعلام کند که قصد مونتاژ یکی از خودروهای ساخت سوئد، آلمان یا فرانسه را دارد، در کمال شگفتی دیگران اعلام نمود که می‌خواهد خودرو آرو از محصولات کارخانۀ روتس را در ایران مونتاژ کند. 
روتس در آن زمان کارخانه‌ای ورشکسته بود و خیامی در بازدید از کارخانه‌های خودروسازی اروپا، کمترین امتیاز را به تولیدات آن داده بود. گویا خیامی اجباری در این انتخاب داشته است؛ زیرا در پاسخ به پرسش یکی از دوستانش که سبب این انتخاب را جویا شده بود، با اندوه گفته بود: انسان همیشه در زندگی مختار نیست هر کاری را که می‌خواهد انجام دهد. 
خیامی در سال 1345 ش، قراردادی با شرکت روتس منعقد کرد و به‌منظور مونتاژ خودرو آرو در ایران، در اردیبهشت 1346، کارخانۀ خودروسازی «ایران‌ناسیونال» را با سرمایۀ 400میلیون ریال راه‌اندازی کرد. سبب نام‌گذاری این کارخانه را عشق و دل‌بستگی خیامی به میهن و گرایشهای ملی‌گرایانۀ او دانسته‌اند. دربارۀ نام خودرو نیز، وی نام آرو را نپسندید و تصمیم گرفت برای آن نامی فارسی برگزیند. معنای واژۀ آرو در زبان فارسی، «تیر»، «خدنگ» و «پیکان» است و خیامی از میان آنها نام پیکان را برگزید. 
کارخانۀ ایران‌ناسیونال با مونتاژ روزانه 10 دستگاه پیکان و 7 دستگاه اتوبوس و کامیون، کار خود را آغاز کرد. از 1346 تا 1357 ش، در این کارخانه، خودرو پیکان در 6 مدل کار، لوکس، جوانان، اونجر، استیشن و وانت؛ اتوبوسهای 302 در مدلهای شهری، بیابانی و سوپرلوکس؛ و همچنین مینی‌بوس و آمبولانس تولید می‌شد. از همان آغاز، افزایش تولید در دستور کار قرار داشت و در 1356 ش، تولیدات کارخانه به حدود 000‘98 دستگاه پیکان رسید. خیامی به‌منظور تولید قطعات خودرو در داخل کشور، چندین کارخانه ازجمله کارخانه‌های بلبرینگ‌سازی، پیستون‌سازی و ساخت موتور خودرو (شرکت ایدم) در تبریز، شرکت صنایع رضا در مشهد، و یک کارخانۀ ریخته‌گری را راه‌اندازی کرد. در 1353 ش، سهام شرکت ایران‌ناسیونال وارد بازار بورس شد و حدود 45٪ از سهام آن را به خریداران واگذار کرد. 
خیـامی همراه بـا توسعۀ روزافزون کارخـانۀ ایـران ـ ناسیونال، اقدام به خرید زمینهای اطراف کارخانه می‌کرد و هرساله به وسعت زمینهای کارخانه می‌افزود. امروزه 3 راه اصلی تهران ـ کرج از میان زمینهای این کارخانه می‌گذرند. خیامی در کنار کارخانۀ ایران‌ناسیونال، شهرکی مسکونی به نام پیکان‌شهر را برای کارکنان آن بنا نهاد که امروزه بخشی از شهرک سروآزاد یا آزادشهر به شمار می‌رود. کار ساخت این شهرک از 1348 ش، توسط شرکتهای اروپایی آغاز شد و از 1352 ش، کارکنان ایران‌ناسیونـال رسماً در ایـن شهرک سـاکن شدنـد (نک‍ : شیرین‌کـام، 319-320؛ مجیـدی، بش‍ ؛ «معرفـی ... »، بش‍ ؛ «زندگی‌نامه ... »، بش‍‌ ). 
در اواخر سال 1356 ش، با توجه به اینکه پیکان به خودرو قدیمی بدل شده بود، خیامی بر آن شد تـا تولید خودرو دیگر را جایگزین آن سازد؛ ازاین‌رو، با مسئولان کارخانۀ خودروسازی پژو فرانسه وارد گفت‌وگو شد. حاصل این گفت‌وگوها منجر به عقد قرارداد تولید پژو 305 در کارخانۀ ایران‌ناسیونال گردید. اما با پیروزی انقلاب اسلامی در 1357 ش، کارخانۀ ایران‌ناسیونال مصادره، و ملی اعلام شد و نام آن نیز به کارخانۀ ایران‌خودرو تغییر یافت. دیری نپایید که با آغاز جنگ تحمیلی در 1359 ش، کارخانۀ ایران‌خودرو به‌سبب مشکلات اقتصادی ناشی از جنگ با بحران روبه‌رو شد، تاآنجا‌که در 1365 ش در آستانۀ تعطیلی قرار گرفت. در 1367 ش، با پایان‌یافتن جنگ تحمیلی، مدیران کارخانۀ ایران‌خودرو با هماهنگی سازمان گسترش صنایع و وزارت صنایع و معادن، قرارداد تولید پژو 405 را در این کارخانه بـا طرف فرانسوی به امضا رساندند («درباره ... »، بش‍‌ ). 
در سال 1368 ش، دو تحول عمده در ایران‌خودرو رخ داد. نخستین تحول، تبدیل سالن پژو به سالن اتوبوس بود که این سالن در دو شیفت، سالانه 000‘6 دستگاه اتوبوس تولید می‌کرد. تحول دوم، هم‌زمان با توقف تولید پیکان و تعطیل‌شدن کارخانۀ تالبوت و نداشتن نیروی محرکه و اعلام آمادگی کارخانۀ پژو برای عقد قرارداد با شرکت ایران‌خودرو بود که شرکت ناگزیر تصمیم به نصب موتور 504 بر روی پیکان گرفت و پیکان به «پیکاژو» و سپس به «پیکان 1800» تغییر نام داد. از مهم‌ترین تحولات در 1370 ش می‌توان به تولید دوبارۀ پیکان و تأسیس شرکت ساپکو اشاره کرد. در 1373 ش، افزایش شمار تولید خودرو در این کارخانه به بیش از 300هزار دستگاه در سال رسید (همان). 
در سال 1381 ش، تولید انبوه خودرو سمند به‌عنوان خودرو ملی آغاز شد. در 1382 ش پروژه‌های پارس سال، سمند سال و پژو 206 صندوق‌دار آغاز شد. در 1383 ش، پروژه‌های پژو پارس ای. ال. ایکس و سمند ال. ایکس به بهره‌برداری رسید. در 1384 ش، خروج پیکان از سبد تولید محصولات شرکت ایران‌خودرو به‌عنوان گامی در جهت ارتقای سطح فناوری در داخل سازمان و حرکتی به سوی جلب رضایت هرچه بیشتر مشتریان انجام شد. این کارخانه آخرین تولید از پیکان را به موزه فرستاد و تولید خود را متوقف نمود. محصولات پژو 206 صندوق‌دار، «رُوا» با موتور بهینۀ اُ. اچ. وی و سمند سریر تولید گردید. در این سال موتور ملی پایه‌گازسوز طراحی شد و محصولات ایران‌خودرو به بازارهای جهانی راه یافت. در 1385 ش خط تولید موتور ملی راه‌اندازی شد و پروژه‌های تولید سمند در کشورهای جمهوری آذربایجان، بلاروس و سوریه به بهره‌برداری رسید. افزون‌براینها، در این سال خودرو تندر 90 نیز با همکاری شرکت رنو به سبد محصولات شرکت افزوده، و باعث شد انحصار همکاریهای بین‌المللی ایران‌خودرو از شرکت پژو خارج گردد. پروژۀ تولید خودرو سمند در ونزوئلا نیز در همین سال آغاز گردید. 
در سال 1386 ش، ایران‌خودرو موفق به کسب تندیس بلورین در جایزۀ ملی کیفیت شد. خطوط تولید در سایتهای شهر تبریز و کشورهای سنگال و مصر راه‌اندازی، و محصول جدید سمند سورن به بازار عرضه شد. در 1387 ش، دومین خودرو ملی ایران‌خودرو با نام «رانا» طراحی شد. در این سال، ایران‌خودرو به‌عنوان صادرکنندۀ نمونۀ کشور، جایزۀ ملی صادرات را به دست آورد و همچنین موفق به دریافت تندیس بلورین واحد برتر تحقیق و توسعۀ کشور گردید. در 1388 ش، ایران‌خودرو نقش چشمگیری در افزایش تولید خودرو در کل کشور ایفا نمود و با تمرکز بر صادرات برند ملی، موفق به رشد 40درصدی صادرات خودرو ساخته‌شده از شبکۀ ایران‌خودرو گردید. در این سال نخستین خودرو مجهز به فناوری نانو نیز توسط ایران‌خودرو طراحی و نمونه‌سازی شد. 
در سال 1389 ش، رکورد تولید سالانه 555‘755 دستگاه خودرو سبک برای نخستین بار در تاریخ تولید خودرو در کشور ثبت شد و نزدیک به نیمی از سهم تولید خودرو سبک کشور در اختیار ایران‌خودرو قرار گرفت. همچنین بنابر اعلام سازمان مدیریت صنعتی در همایش معرفی شرکتهای برتر ایران، شرکت ایران‌خودرو به‌عنوان «برترین شرکت ایرانی» موفق به کسب رتبۀ نخست در شاخص فروش، کسب رتبۀ نخست در شاخص اشتغال‌زایی، و کسب رتبۀ دوم در شاخص سودآوری شد. برترین گروه صنعتی در میان گروههای خودروسازی کشور، برگزیدۀ شرکتهای پیشرو در سراسر کشور، همچنین رشد حدود دوبرابری ارزش سهام این شرکت، بهبود 40درصدی شاخصهای کیفی سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو) برای محصولات ایران‌خودرو، مدیریت نقدینگی و تأمین منابع مورد نیاز زنجیرۀ تولید، و بهینه‌شدن مطالبات ساپکو را می‌توان برخی از مهم‌ترین دستاوردها و موفقیتهای ایران‌خودرو در این سال دانست («درباره»، بش‍‌ ). 
خودرو «دنا» به‌عنوان جدیدترین محصول ایران‌خودرو با بهره‌گیری از طراحی به‌روز جهانی برای نخستین بار و به‌طور کامل به کوشش کارشناسان و طراحان ایرانی طراحی گردیده است. مراحل طراحی و نمونه‌سازی دنا در کوتاه‌ترین زمان ممکن و کمتر از یک سال صورت پذیرفته است. این خودرو در فروردین 1390 رونمایی گردید (همان). بعدها با گسترش کارخانه و تولید بیشتر، از دیگر شهرهای کشور ازجمله تهران نیز کارگران فراوانی به استخدام شرکت درآمدند. 

مآخذ

«دربـارۀ شرکـت»، گـروه صنعتـی ایـران‌خـودرو (مل‍‌ )؛ «زندگی‌نامۀ برادران خیامی بنیان‌گذار ایران‌ناسیونال و پیکان در ایـران»، برترینهـا (مل‍ ‌)؛ شیرین‌کـام، فریـدون و ایمـان فرجام‌نیـا، سرگذشت پنجاه کنشگر اقتصادی ایران، تهران، 1392 ش؛ مجیدی، علیرضا، «داستان شکل‌گیری و تأسیس کارخانۀ ایران‌خودرو»، بولتن‌نیوز (مل‍‌ )؛ «معرفی محله»، سروآزاد (مل‍‌ )؛ نیز: 

Bartarinha, www. bartarinha. ir/ fa/ news/ 639 (acc. Dec. 2019); Bultannews, www. bultannews. com; IKCO, www.ikco.ir/ fa/ Intro. aspx; Sarvazad, www. sarvazad. mytehran.ir/ Default.aspx?tabid=56751 (acc. Dec. 2019). 
محسن مرادی