ایران بت ئیل، مدرسه

ایران بت‌ئیل، مدرسه \madrese-ye īrān betʾīl\، آموزشگاه دخترانۀ وابسته به میسیون آمریکایی که پس از جنگ جهانی اول در تهران فعالیت داشت و سپس‌تر در قالب مدرسۀ عالی دماوند توسعه یافت و به فعالیت خود ادامه داد.
نام ایران بِت‌ئیل (بت‌ئیل در عبری: خانۀ خدا) از زمان فعالیت میسیون آمریکایی پروتستان (کلیسای پرسبیتری) در ایران به شعبۀ دخترانۀ این مدرسه، که در آن دوره با نام مدرسۀ دخترانۀ آمریکایی (نک‍ : ه‍ د، آمریکایی، مدرسۀ دخترانه) شهرت داشت، اطلاق می‌شد. پس از تعطیلی مدارس خارجی در سالهای پایانی سلطنت رضا شاه (1319 ش) مدیر مدرسۀ دخترانۀ آمریکایی در ایران ماند و فعالیت غیر رسمی آموزشی را با نام مدرسۀ ایران بت‌ئیل ادامه داد. این مدرسه تا 1347 ش، فعالیت غیر رسمی داشت (نک‍ : ایرانشهر، 2/ 1210).
آخرین مدیر مدرسۀ دخترانۀ آمریکایی تهران، خانمی آمریکایی به نام جین دولیتل بود. دولیتل که دانش‌آموختۀ کالج ولز آمریکا بود، در حدود سال 1300 ش، مأمور به خدمت در ایران شد. او فعالیتهای آموزشی خود را نخست به‌عنوان مربی در مدرسۀ دخترانۀ آمریکایی تهران آغاز کرد، سپس برای دریافت مدرک فوق‌ لیسانس به آمریکا بازگشت و پس از دو سال تحصیل و بازگشت به ایران، مدیر مدرسۀ آمریکایی همدان شد. دولیتل پس از چندی به مدیریت مدرسۀ دخترانۀ آمریکایی تهران منصوب شد و به مدت 13 سال مدیر این مدرسه بود (قویمی، 185-186). او پس از تعطیلی مدرسۀ آمریکایی تهران، به آمریکا بازنگشت و در خانۀ خود به برگزاری کلاسهای درسی خصوصی برای دختران پرداخت (میلر، 218-219). به اظهار او در همان ایام، رضا شاه 000‘100 تومان در اختیار او گذاشت تا در میان مستمندان تقسیم کند. به هنگام جنگ جهانی دوم و پس از اشغال ایران توسط ارتشهای بریتانیا و روسیۀ شوروی، دولیتل فعالیتهای اجتماعی خود را گسترش داد و به آموزش خیاطی و کارهای دستی به دختران و زنان پرداخت. وی در 1322 ش/ 1944 م، به شکل غیر رسمی مدرسۀ ایران بت‌ئیل را بازگشایی کرد (قویمی، همانجا؛ قس: بامداد، 2/ 70، که تاریخ بازگشایی را 10 سال پس از تعطیلی مدارس خارجی می‌داند). به‌تحقیق روشن نیست که مکان مدرسۀ غیر رسمی ایران بت‌ئیل در این دوره کجا بود. ممکن است مدرسه در همان محل اولیۀ مدرسۀ عالی دماوند، یعنی در خیابان سپهسالار، انتهای خیابان شاه‌آباد که فعالیت می‌کرده است، باشد. ایران بت‌ئیل در 1347 ش توسعه یافت و مدرسۀ عالی دماوند نام گرفت (قبادی، 140؛ قویمی، 127- 128). گفتنی است دولیتل در 1326 ش، با کمک چند تن از نیکوکاران در چهارراه سید علی تهران، کوچۀ یوسف حکیم، درمانگاهی به نام خود تأسیس کرد و تا پایان عمر سرپرستی این مرکز درمانی را بر عهده داشت. هزینه‌های این درمانگاه ازسوی فارغ‌التحصیلان مدرسـۀ آمریکایی، و شماری از نیکوکاران تأمین می‌شد (بامداد، همانجا؛ قویمی، 185-187).

مآخذ

ایرانشهر، نشریۀ کمیسیون ملی یونسکو در ایران، تهران، 1343 ش/ 1964 م، شم‍ 22؛ بامداد، بدرالملوک، زن ایرانی، از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، تهران، 1348 ش؛ قبادی، محمد، «مدرسۀ عالی دماوند (بنیاد فرهنگی ایران بت‌ئیل)»، مطالعات تاریخی، تهـران، 1387 ش، شم‍ 21؛ قویمی، فخـری، کارنامۀ زنان مشهـور ایران، تهران، 1352 ش؛ نیز:

Miller, W. M., My Persian Pilgrimage, California, 1989.
مسعود تاره