ایران آزاد، روزنامه

ایران آزاد، روزنامه \rūz-nāme-ye īrān-e āzād\، (1300-1311 ش)، نشریۀ تندرو دورۀ قاجار و پهلوی اول.
نخستین شمارۀ روزنامۀ ایران آزاد در 16 دلو (بهمن) 1300 به مدیریت و صاحب‌امتیازی ابراهیم شیرازی (ضیاء‌الواعظین)، سخنور، سیاست‌مدار و روزنامه‌نگار، و سردبیری عرفان منتشر شد. روزنامه در 4 صفحۀ 5‌ستونی به چاپ می‌رسید که حاوی عناوینی چون: «اوضاع داخله»، «روزگار گذشته»، «بی‌سیم مسکو»، «بودجه چیست»، «متنوعه»، «مطبوعات خارجه»، «اخبار روتر <رویتر>»، «انکشافات بحری راه هندوستان»، «بیان واقع» و «ژوهان وولف کانک» بود. دفتر روزنامه در خیابان ناصریه، و به‌طـور موقت هفتـه‌ای 3 بـار منتشر می‌شد (نک‍ : شم‍ 1، ص 1-4). 
مسلک این نشریه، سیاسی، اجتماعی، اخلاقی‌ ـ ادبی و علمی بود و در مطبعۀ ایران در 500 نسخه به قطع بزرگ چاپ می‌شد (بیات، 1/ 219). نرخ تک‌شماره 8 شاهی، و اشتراک سالانۀ آن در داخل 100 قران، شش‌ماهه 55 قران، و سه‌ماهه 30 قران، و خارجۀ آن به‌ترتیب 120، 65 و 40 قران تعیین شد. اعلانات صفحۀ اول سطری 3 قران، دوم و سوم یک قران، و صفحۀ چهارم 10 شاهی، در نظر گرفته شد. مدیرمسئول در سرمقالۀ نخستین شمارۀ این روزنامه خاطرنشان کرد: ایران آزاد بر احتیاجات عامه و مبـارزه با اشرافیت فاسد قلم‌فرسـایی خواهد کرد (نک‍ : همانجا). 
ضیاء‌الواعظین سری پرشور داشت و بارها به‌سبب نشر مقالات آتشینش، روزنامۀ ایران آزاد توقیف شد که دو بار آن طولانی‌مدت بود. او در آغاز زندگی پرمشقتش، به هند سفر کرد و در ادارۀ روزنامۀ حبل المتین با مؤیدالاسلام همکاری داشت و این امر سبب شد در سالهای بعد، به نشر روزنامه روی آورد. او همچنین از وعاظ منورالفکر بود؛ به همین سبب، او را «ضیاء‌الواعظین» می‌خواندند. ضیاء‌الواعظین از مردم یزد بود، ولی در شیراز اقامت داشت. با آغاز جنگ جهانی اول (1914- 1918 م/ 1293-1297 ش) به شیراز بازگشت و در اماکن مختلف، نطقهای مهیجی علیه حضور بیگانگان به راه انداخت و مردم را به قیام برضد آنها فرا‌خواند. همین موضوع سبب شد پس از تسلط انگلیسیها بر فارس، با تنی چند از یارانش زندانی شود. ضیاء‌الواعظین پس از تحمل یک سال زندان، به‌طور غیرمترقبه‌ای آزاد شد و به تهران آمد و امتیاز نشر روزنامۀ ایران آزاد را گرفت (صدر هاشمی، 1/ 318- 319).
از همان ابتدا، مقالات تند و آتشین ضیاء‌الواعظین توجه مردم را جلب، و خوانندۀ بسیاری پیدا کرد. در دی‌‌ماه 1301، ایران آزاد برای مدتی از سوی قوام‌السلطنه توقیف شد (همو، 1/ 319؛ قاسمی، 511). ضیاء‌الواعظین که همواره در خط مخالفان قرار داشت، بارها روزنامه‌اش به تعطیلی کشید؛ به‌خصوص با نوشتن مقالاتی با عناوینی چون: «وضعیت پوشالی»، «مجلس پوشالی»، «اکثریت پوشالی» که باعث شد احمد شاه (سل‍ 1327-1344 ق/ 1909-1925 م) علیه او اقامۀ دعوا نماید. جلسۀ محاکمۀ او دو بار تشکیل شد و ازآنجایی‌که محاکمه به زیان شاه به پایان رسید، احمد شاه، ضیاء‌الواعظین را به هندوستان تبعید کرد (صدر هاشمی، همانجا). پس از این فرمان، او برای رفتن به هندوستان رهسپار شیراز شد. هنگام عبور از ایالت فارس، ازسوی مردم و ایل قشقایی داوطلب وکالت دورۀ پنجم مجلس شد. با وجود مخالفت عده‌ای، ضیاء‌الواعظین با اشارۀ سردار سپه وزیر جنگ که گفته می‌شود مقالات تند علیه احمد شاه هم به تحریک او نوشته می‌شد و حمایت صولت‌الدولۀ قشقایی، با کسب 052‘1 رأی از آباده به نمایندگی انتخاب، و راهی تهران شد و برای 3 دوره وکیل مجلس باقی ماند (نظری، 539؛ عاقلی، 2/ 953).
در آغاز کار وکالت، ضیاء‌الواعظین مدتی به انتشار روزنامه ادامه داد. در این دوره، که از 12 حوت (اسفند) 1302 آغاز شده بود، روزنامه هفته‌ای دو بار، در روزهای یکشنبه و چهارشنبه منتشر می‌شد و درمجموع، 120 شماره از ایران آزاد تا خرداد 1304 به چاپ رسید. در این مرحله، گرفتاریهای سیاسی مانع از ادامۀ کار شد و ایران آزاد به مدت 5 سال از انتشار بازماند (صدر هاشمی، 1/ 321؛ مقیمی‌زاده، 1/ 472). هرچه در اواخر دورۀ قاجار، ایران آزاد سیاسی‌تر بود و به حکومت در حال ‌افول قاجاریه، به‌خصوص احمد شاه، حمله می‌کرد، در دورۀ پهلوی اول، از وزن سیاسی نشریه کاسته، و لحن آن ملایم‌تر شد (همو، 1/ 472-473). از اول شهریور 1309، چاپ دوبـارۀ نشریه آغاز شد و از این تاریخ، روزنامه همه‌روزه، به‌جز روزهای تعطیل، عصرها منتشر، و در جرگۀ نشریات کثیرالانتشار قرار داشت (صدر هاشمی، 1/ 321-322). هم‌زمان با آغاز سال دهم انتشار، دفتر این روزنامه به پشت مسجد سپهسالار در خیابان نظم‌الدوله تغییر مکان داد و از شمارۀ 129 همان سال، ایران آزاد عصر روزهای شنبه، دوشنبه و چهارشنبه با مدیریت داخلی «س. عبدالغنی» منتشر می‌شد ( ایران آزاد، شم‍ 129، ص 1).
سال یازدهم آخرین سال چاپ این روزنامه بود. شمارۀ 35 این روزنامه که در 24 آبان‌ماه 1310 به چاپ رسیده بود، در ابعاد 54×36، با موضوعات اجتماعی و خبری، که عناوین «قرآن و صلح»، «فلسفۀ نشو و ارتقا»، «مرغ جنگلی»، «سیدنی ریلی، معروف‌ترین جاسوس دنیا»، «ترجمۀ داستان تیره‌بختان از ویکتور هوگو»، و «بازار نفت دنیا و بومیهای ایران» در آن منتشر شده است. صفحات 3 و 4 با اعلانات ثبت عمومی ملایر، نهاوند و تویسرکان که به ایران آزاد اختصاص داشت، پر شده بود. نرخ تک‌فروشی آن در تهران 5، و در ولایات 6 شاهی بود (ص 1-4). با وجود هواداری مداوم ضیاء‌الواعظین از رضا شاه، او بـا انتشار سلسله‌مقالاتی از فروردین 1311، با عنوان «ای مرد بزرگ»، که پند و نصیحتهایش متوجه شاه بود، باعث رنجش شاه و تعطیلی دائم روزنامه‌اش شد. هم‌زمان با تعطیلی نشریه، دورۀ نمایندگی ضیاء‌الواعظین نیز به پایان رسید و او برای همیشه خانه‌نشین شد. وی برای امرارمعاش به زراعت پرداخت و چند سال بعد، شرکتی در میدان بهارستان تأسیس کرد و تا پایان عمر در این شغل باقی ماند (صدر هاشمی، 1/ 322-323).

مآخذ

ایران آزاد، تهران، 1300 ش، س 1، شم‍ 1، 1310 ش، س 10، شم‍ 129، س 11، شم‍ 35؛ بیـات، کـاوه و مسعـود کوهستـانی‌نژاد، اسناد مطبوعات، تهران، 1372 ش؛ صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مطبوعات ایران، اصفهان، 1363 ش؛ عاقلی، باقر، شرح‌حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، 1380 ش؛ قاسمی، فرید، اسناد روزنامه‌نگاران و مطبوعات، تهران، 1390 ش؛ مقیمی‌زاده، محمدمهدی، دانشنامۀ مطبوعات ایران، تهران، 1393 ش؛ نظری، منوچهر، رجال پارلمانی ایران ( از مشروطه تا انقلاب اسلامی)، تهران، 1388 ش.

هما عطاری