ایران، خیابان

ایران، خیابان \xiyābān-e īrān\، نام خیابانی شمالی ـ جنوبی در محلۀ ایران، منطقۀ 12 شهرداری تهران، حد فاصل چهارراه آبسردار (تقاطع خیابان مجاهدین اسلام و ایران کنونی) و خیابان آبشار (شهید شیرازی کنونی).
این خیابان پیش از تخریب حصار شاه‌تهماسبی در سال 1284 ق، بیرون حصار شهر جای داشت و به نام خیابان شمیران معروف بوده است (انوار، 56). پس از گسترش شهر تهران و پدیدآمدن محله‌های جدید، بخش شمالی آن در محلۀ نوبنیاد دولت، و بخش کوچکی از جنوب آن در محلۀ تابع عودلاجان جای گرفت. بنـابر نقشۀ نجم‌الدوله از تهران که در 1309 ق/ 1892 م به چاپ رسیده، این خیابان در دورۀ ناصری متشکل از 3 بخش بوده است: بخش شمالی آن خیابان سادات، بخش میانی آن خیابان امین‌حضور و بخش جنوبی آن کوچۀ پشت یخچال خوانده می‌شـده است. خیابان ایران از شمال به خیابان دروازۀ دوشان‌تپه (بخشی از خیابان امیرکبیر کنونی)، و از جنوب به کوچه‌ای شرقی ـ غربیِ بی‌نـامی ــ که روی آن چنین نوشتـه شـده است: «کوچه‌های جدید» (عبدالرضا شیرازی کنونی) ــ محدود بوده است (نک‍ : تهران‌نگاری، 34، 38).
احداث این خیابان را به میرزا ابراهیم پدر علی‌اصغر خان اتابک، آبدارباشی و سقاباشی ناصرالدین شاه (سل‍ 1264- 1313 ق/ 1848-1896 م)، نسبت داده‌اند. وی در این محله سقاخانه و بازارچۀ سقاباشی را ساخت. بازارچۀ سقاباشی با تزیینات آینه‌کاری، به همت ظهیرالاسلام و سادات شیرازی ساخته شده بود (نجمی، 130، 131).
نام محله و خیابان امین‌حضور برگرفته از باغ و عمارت امین‌حضور (علی‌ آقا آشتیانی)، در جنب این خیابان بود. پس از امین‌حضور، عین‌الدوله (صدراعظم مظفرالدین شاه، سل‍ 1313-1324 ق/ 1896-1906 م) باغ امین‌حضور را خرید و پارک عین‌الدوله را احداث کرد و ازآن‌پس، خیابان جنب باغ که به خیابان امین‌حضور شهرت داشت، خیابان عین‌الدوله خوانده شد (انوار، همانجا). پس از عین‌الدوله، باغ یاد‌شده به ملکیت محمد مظاهر صدیق‌حضرت و دیگران درآمد (بامداد، 4/ 312، حاشیۀ 3). بنابراین، خیابانهای امین‌حضور و سادات و کوچۀ پشت یخچال از دوران مظفرالدین شاه به نام عین‌الدوله (نک‍ : نقشۀ جدید طهران، 1309 ش، تهران‌نگاری، 108)، و در زمان رضا شاه پهلوی به خیابان ایران (نک‍ : نقشۀ طرح مصوب توسعۀ 1316 ش، همان، 126) تغییر نام دادند.
این خیابان، که محل سکونت علما و بازاریان و قرارگیری مدارس و کانونهای فرهنگی در دورۀ پهلوی بود، در دوران معاصر نیز شاهد رخدادهای متعدد ازجمله ورود امام خمینی در 12 بهمن 1357 به تهران، و اقامت وی در دو مدرسۀ رفـاه و علوی واقـع در این خیابان، و دیدار با مردم، صدور حکم تشکیل دولت موقت و نخست‌وزیری مهدی بازرگان، و دیدار معروف همافران نیروی هوایی در 19 بهمن 1357 با وی بود. همچنین، حکم اعدام چند تن از سران حکومت پهلوی، ازجمله نعمت‌الله نصیری، مهدی رحیمی، رضا ناجی و منوچهر خسروداد در تاریخ 27 بهمن 1357، در پشت‌بام مدرسۀ رفاه در این خیابان اجرا شد (یزدی، 4/ 25-27، 53-72). این دو مدرسه در اوایل انقلاب اسلامی، به مدت کوتاهی، محل نگهداری سلاح و مهمات نیز بودند (همو، 4/ 73). 
از مهم‌ترین کوچه‌های فرعـی این خیابان می‌توان بـه کوچۀ باقری (کوچۀ یخچال)، کوچۀ فیاض‌بخش (کوچۀ روحی) و کوچۀ نجات اشاره کرد.

مآخذ

انوار، عبدالله، «باغ سردار <از مباحث تهرا‌ن‌شناسی>»، کتاب تهران، تهران، 1370 ش، شم‍ 1؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، 1371 ش؛ تهران‌نگاری؛ نجمی، ناصر، تهران عهد ناصری، تهران، 1364 ش؛ یزدی، ابراهیم، شصت سال صبوری و شکـوری (خـاطـرات)، تهـران، 1398 ش.

مریم ابراهیمی