ایپکیان (ایپگیان)

ایپکیان (ایپگیان) \īpak(g)iyān\، گاسپار (1262-1331 ش/ 1883-1952 م)، نخستین کفیل شهرداری تهران پس از کودتای سوم اسفند 1299.
از زندگی شخصی ایپکیان آگاهی چندانی در دست نیست. آنچه مشخص است، او از ارمنیان عثمانی ]ترکیۀ کنونی[، ادیب، نویسنده و نیز از اعضای برجستۀ حزب داشناکسوتیون بوده است. وی به هنگام نسل‌کشی ارمنیان در عثمانی (1915-1917 م/ 1333-1335 ق)، از آنجا گریخت، تااینکه در 1334 ق/ 1295 ش، توسط هیئت ارامنۀ تهران به‌منظور تدریس در مدرسۀ هایگازیان دعوت شد. ازآن‌پس نیز به مدت دو سـال، به‌عنوان بـازرس کل ادارۀ معارف تهران خدمت کرد (هویان، 413؛ صدر، 1/ 108؛ «گاسپار ... »، بش‍‌ ).
پس از کودتای سوم اسفند 1299، و روی‌کارآمدن دولت سید ضیاءالدین طباطبایی و تسلط دولت بر تمامی امور، نخست‌وزیر برای رسیدن به اهدافش تصمیم گرفت نهادهای مستقلی مانند بلدیه (شهرداری) را به دولت وابسته کند. از‌همین‌رو، ادارۀ بلدیه از حالت انجمن شهر خارج، و وابسته به دولت شد و ریاست این تشکیلات زیر نظر نخست‌وزیر قرار گرفت. سید ضیاء با تأیید سردار سپه تصمیم خود را به اجرا گذاشت و عملاً ادارۀ بلدیه را خود به عهده گرفت. او کمیسیونی متشکل از یک فرانسوی، دو انگلیسی و دو ارمنی را مأمور تهیۀ نظام‌نامه‌ای برای بلدیه به سبک شهرداریهای کشورهای اروپایی کرد. به موجب این نظام‌نامه، انتخاب رئیس بلدیه با نخست‌وزیر بود. سرانجام در 1300 ش، گاسپار ایپکیان به‌عنوان کفیل بلدیۀ تهران برگزیده شد. ایپکیان از گذشته با سید ضیاءالدین آشنایی داشت و مدتی هم به‌عنوان مدیر داخلی روزنامۀ او یعنی رعد مقالاتی نوشته بود (موسوی، 42؛ «سی سال ... »، 23).
اگرچه در منابع مختلف، از چند تن به‌طور غیر رسمی باعنوان نخستین رئیس بلدیۀ تهران یاد شده، اما واقعیت این است که تا 1300 ش، هیچ‌کدام از رؤسای بلدیۀ تهران حتى اگر برنامه‌هایی برای تغییر سیمای پایتخت داشتند، به‌سبب کوتاه‌بودن دورۀ مسئولیتشان فرصت نیافتند کـار چندان زیادی انجـام دهند («گاسپـار»، بش‍ ). از‌این‌رو برخی از نویسندگان، از ایپکیان به‌عنوان نخستیـن رئیـس بلدیـه یـا شهرداری در تهـران جـدیـد یاد می‌کنند (نجـار، بش‍‌ )؛ امـا برخی از پژوهشگران حتى نام او را در زمرۀ شهرداران تهران قلمـداد نکرده‌اند (نک‍‌ : موسـوی، 53)، و برخی نیز بنیادگذار شهرداری تهران به مفهوم امروزی آن را سید ضیاءالدین می‌دانند (مستوفی، 3/ 240).
در زمان ریاست گاسپار ایپکیان، بلدیه دارای شماری اداره، مشتمل‌بر ادارۀ صحیه و معاونت عمومی؛ ادارۀ محاسبات و عایدات؛ ادارۀ امور خیریه، ساختمان، روشنایی و میاه (آب)؛ ادارۀ تفتیش، سجل احوال، احصائیه و نشریات؛ و ادارۀ کابینۀ پرسنل، تنظیمات، ملزمات اجرائیات و رسومات بود («گاسپار»، بش‍‌ ). برای نخستین بار خیابانهای لاله‌زار، ناصریه (ناصر خسرو کنونی)، علاءالدوله (فردوسی کنونی)، بـاب همایون، امیریه/ سپه (امام خمینی کنونی)، چراغ‌گاز (امیرکبیر کنونی) و استانبول، سیم‌کشی و با چراغ برق روشن شد. جمع‌آوری کودکان بی‌سرپرست و نظارت بر نرخ ارزاق عمومی، از جملۀ وظایف بلدیۀ آن روزگار بود و سید ضیاء نخست‌وزیر وقت، مدام بر این کار نظارت می‌کرد؛ وی همچنین دستور داده بود تا نیمکتهایی برای استراحت مردم در میدان توپ‌خانه کار گذاشته شود و صاحبان دکانهای لاله‌زار را مجبور کرد که هر روز جلو دکان خود را جاروب و آب‌پاشی کنند. سید ضیاء همچنین برای جلب قلوب مؤمنین، دستور بستن میخانه‌ها و دستگیری افراد مست را برای حفظ نظم شهر صادر کرد؛ بااین‌همه، وقتی به دستور سردار سپه حکم برکناری سید ضیاء به او ابلاغ شد، ایپکیان نیز از سرپرستی بلدیۀ تهران برکنار شد و با وی به تبعید رفت (موسوی، 43؛ مستوفی، همانجا؛ نیز نک‍ : بلدیه، 11-16).
برخی از نویسندگان، مدت کفالت ایپکیان بر بلدیۀ تهران را دو سال ذکر کرده‌اند («گاسپار»، نیز نجار، بش‍‌ )؛ مجلۀ خواندنیها نیز به واقعه‌ای از آن دوره می‌پردازد که نشان می‌دهد، ایپکیان حداقل یک سال پس از برکناری سید ضیاء، کفالت بلدیۀ تهران را عهده‌دار بوده است. ماجرا از این قرار بود که در آن دوره برخی از روحانیان که در باطن مخالف کودتای رضا خان بودند، اقدامات بلدیۀ تهران ــ به‌خصوص قرارداشتن فردی ارمنی در رأس بلدیه ــ را بهانه قرار داده بودند و مردم را ترغیب به مخالفت با اصلاحات بلدیه در امور شهری می‌کردند. از‌این‌رو، بلدیۀ تهران برای آنکه به مردم نشان دهد که این اصلاحات، مغایرتی با دین مبین اسلام ندارد، به مدت یکی دو سال هر شب در ادارۀ بلدیه، مجلس روضه‌خوانی بر پا می‌کرد. پس از تثبیت اوضاع، بلدیۀ تهران، به این کار خاتمه داد. سپس ایپکیان از کار برکنار، و حکیم اعظم پرتو به کفـالت بلدیۀ تهران منصوب شـد (نک‍‌ : «سی سـال»، 22؛ موسوی، 44).
از اقدامات دیگر و مهم ایپکیان در آن دوره می‌توان به پی‌ریزی و احداث ساختمان وزارت خارجه، عمارت شهربانی کل کشور و ساختمان وزارت جنگ در محدودۀ میدان مشق سابق، و احداث بنای بلدیه در میدان توپ‌خانه اشاره کرد. در‌واقع، او پایه‌گذار نخستین ساختمان مرکزی بلدیۀ تهران به شمار می‌آید. وی ساختمان بلدیه را در مکانی بنا کرد که فضای آن در زمان ناصرالدین شاه قاجار (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1896 م) محل سکونت و تمرین توپچیها و زنبورکچیها بود. ایپکیان آن فضا را به فضای سبز بدل ساخت و دستور داد عصرها، روبه‌روی حوض وسط میدان، مزقانچیها (دستۀ موزیک) برای مردم تهران مزقان بزنند. او در همان سالها بنیاد وزارت بهداری را در شرق میدان توپ‌خانه گذاشت و بنایی احداث کرد که کمی بعد، تشکیلات بهداشتی تهران را در خود جای داد و تشکیلات نظمیۀ کل مملکتی و ادارۀ عبور‌و‌مرور را هم در اطراف همان میدان تأسیس کرد. 
ساختمان بلدیه در میان سالهای 1345- 1348 ش تخریب، و جای آن، فضای سبز ایجاد شد؛ پس از مدتی نیز به پایانۀ اتوبوس‌رانی شرکت واحد اتوبوس‌رانی تهران و حومه واگذار گشت. گفته می‌شود ایپکیان نخستین شهرداری بود که به حقوق شهروندی مردم تهران توجهی خـاص داشت (همو، 42؛ نیز نجـار، «پرسه در ... »، ملکان، بش‍‌ ).
ایپکیان در زمینۀ هنر تئاتر نیز تبحر، و دراین‌باره مطالعات و اطلاعات وسیعی داشت. او چند گروه تئاتر تشکیل داد و با همکاری همسر خود، هریپسیمه خسرویان ــ که از ارمنیان ایران بود ــ و چند هنرمند ارمنی، چندین نمایشنامه به روی صحنه آورد که از آن جمله، می‌توان به 3 نمایشنامۀ طنز از مولیر، نمایشنامه‌نویس فرانسوی، و نمایشنامۀ گدایان بزرگوار اثر طنز‌نویس معروف ارمنی، هاکوپ بارونیان اشاره کرد. گفتنی است که ایپکیان دو نمایشنامه نیز به زبان فارسی به روی صحنه برده است («گاسپـار»، بش‍‌ ). ایپکیان در سـال 1331 ش در بیـروت درگذشت (میناسیان، بش‍‌ ).

مآخذ

بلدیه، تهران، 1300 ش، س 1، شم‍‌ 1؛ «پرسه در خیابانهـای تاریخ»، همشهری آنلاین (مل‍ )؛ «سی سال بر رأس شهرداری تهران هر شخصی را گماردند»، خواندنیها، تهران، 1334 ش، س 15، شم‍‌ 73؛ صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، تهران، بی‌تا؛ «گاسپار ایپکیان؛ نخستین شهردار تهران»، هویس، 1389 ش، شم‍ 92؛ مستوفی، عبدالله، شرح زندگـانی من، تهـران، 1343 ش؛ ملکان، جواد، «میدان توپ‌خانه، راوی پیر و امانت‌دار»، اعتماد، تهران، 1391 ش، شم‍ 583‘2؛ موسوی عبادی، علی‌اصغر، شهرداران تهران از عصر ناصری تا دولت خاتمی، قم، 1378 ش؛ میناسیان، هویک، «گاسپار ایپکیان، اولین شهردار رسمی تهران»، آلیک آنلاین (مل‍ )؛ نجار، حمید، «اولین شهـردار تهران که بود، چه کـار کرد؟»، دنیای اقتصاد، تهران، 1392 ش، شم‍ 958‘2؛ هویان، آندرانیک، ارمنیان ایران، تهران، 1380 ش؛ نیز:

Alikonline, www.alikonline.ir/ news/ social/ item/ 1769; Hamshahrionline, www.hamshahrionline.ir (acc. 20/ 3/ 1386(.
حسن موسوی‌زاده