اهل بن علی (ع)، امامزاده

اهل بن علی (ع)، امامزاده \emām-zāde ahl-e- bn-e alī\، امامزاده‌ای واقع در جنوب محلۀ دولاب، به نشانی میدان خراسان، خیابان خاوران، خیابان تفرشی، کوچۀ شهید حسن سمنانی.

دربارۀ نسب این امامزاده دو روایت موجود است. برپایۀ نوشته‌های روی سنگ مزار کنونی امامزاده، شخص مدفون در این بقعه از نوادگان امام حسن (ع) است (نک‍ : امامزاده‌ها ... ، 1/ 79)؛ اما در گذشته‌ای نه‌چندان دور، زیارت‌نامه‌ای در حرم این امامزاده موجود بوده که صاحب این بقعه را یکی از پسران علی (ع) و برادر حسنین (ع) معرفی کرده است. ناگفته نماند که در گذشته، مردم این امامزاده را بیشتر به نام «امامزاده گل زرد» می‌خواندند و می‌شناختند (مصطفوی، آثار ... ، 1/ 242).
دربارۀ پیشینۀ ساخت بقعۀ امامزاده اهل بن علی (ع) آگاهیهای چندانـی در دست نیسـت؛ امـا براساس کتیبـۀ موجود در بقعه، به تاریخ 1308 ق/ 1891 م، که به‌صورت اشعاری به خط نستعلیق بر کاشیهای خشتی نوشته شده، می‌توان گفت که این بقعـه دست‌کم در دورۀ ناصری (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1896 م) وجـود داشته اسـت. همین اشعار در 1324 ش/ 1945 م، با مختصر تغییراتی در برخی از کلمات و تعویض نام متولی، به خط نسخ بر کاشی نوشته شده، و بالای سردر ورودی محوطۀ بقعه نصب گردیده است (همان، 1/ 241-242، «نوشته‌ها ... »، 19-20).
بنای این امامزاده تاکنون چندین بار تعمیر و بازسازی شده که آخرین بار در سال 1381 ش بوده است (سروقدی، 22). بخش قدیمی بنا هنوز بر جای مانده، و بخشهای نوساز آن در اطراف بخش قدیمی ساخته شده است. در گذشته، این بقعه گنبد دوپوش داشته که از مهارت سازندۀ آن حکایت می‌کرده است. همچنین قسمت بالای گنبد با کاشی فیروزه‌ای‌رنگ پوشیده شده، و بقیۀ آن آجری بوده است (مصطفوی، همانجا، نیز، آثار، 1/ 241؛ سروقدی، همانجا). در دهۀ 1320 ش، ورودی بقعـه به‌صورت دالانی با سقف چهارطاقی و سکوهایی در دو طرف آن بوده است که دست‌فروشان در آنجا بساط می‌گستراندند و اجناس خود را به زائران می‌فروختند ( امامزاده‌ها، همانجا).
امروزه (1390 ش)، بقعۀ این امامزاده در زمینی به مساحت حدود 000‘15 م‍ـ2 در میان صحنی با درختان انبوه جای دارد؛ ازجمله مصالح به‌کاربرده‌شده در بنای امامزاده می‌توان به آجر، سنگ مرمر، فولاد، شیشه، گچ، آینه، کاشی، چوب و سیمان اشاره کرد (همان، 1/ 80). به‌جز گنبد که قدمتی طولانی دارد، بقیۀ بنا بازسازی شده است و کل محوطه نیز از آثار میراث فرهنگی به شمار می‌آید («امـامزاده ... »، کتـاب ... ، بش‍ ). در ابتدای ورودی بـه ساختمان بقعه، راهرویی به ابعاد حدود 4×9 متر قرار دارد که در گذشته ایوان بقعه بوده، و سقف آن به حالت جنوبی است و دیوارهای آن از کف تا ارتفاع 2/ 1 متر با سنگ مرمر پوشانده شده است. بقعه دو ورودی دارد که هر دو در کوچۀ سمنانی قرار دارند. دیوار ورودی اصلی تا ارتفاع یک متر، با ازاره‌ای از سنگ مرمر پوشانده شده است. ورودی دوم فلزی، و به ابعاد 6/ 2×4/ 2 متر است. این در به صحن باز می‌شود و مقابل زمین بازی کودکان قرار دارد. در چوبی در انتهای راهرویی قرار دارد که به داخل حرم بقعه باز می‌گردد و دیوار اطراف آن آیینه‌کاری شده است. دیوارهای حرم نیز تا ارتفاع 2/ 1 متر از کف با سنگ مرمر پوشانده شده، و بقیۀ آن گچ سفید است. برخلاف ساختمان کوچک و سادۀ بقعه، صحن و حیاط آن بسیار وسیع و زیباست که با انبوه درختان و گیاهان مختلف پوشیده شده، و جلوه و نمای خاصی به این زیارتگاه بخشیده است («امامزاده ... »، امام ... ، بش‍ ‌).
در ضلع شمال غربی و غرب صحن، قبرهای بسیاری دیده می‌شود که بیشتر آنها مربوط به دهه‌های 1330 تا 1350 ش است. در گذشته، در محوطۀ پیرامونی این امامزاده، گورستانی وجود داشته که درآمد حاصل از کفن‌ودفن اموات آن به تعمیر بقعۀ این امامزاده اختصاص می‌یافت. در آن زمان، این گورستان غسالخانه‌ای هم داشته، که امروزه با تغییر کاربری، به خانۀ خادم امامزاده تبدیل شده است. ضلع شمالی صحن به خیابان سمنانی منتهی می‌شود و ضلع شرقی، غربی و جنوبی صحن با خانه‌های اطراف محصور شده است؛ بقعه نیز در وسط صحن واقع است. نماهای مختلف این بنا متقارن و مشابه و شامل چند طاق‌نماست. ازارۀ این نماها تا ارتفاع حدود یک متر از سنگ مرمر سفید و 10 سانتی‌متر پایینِ ازاره، از سنگی به رنگ قرمز است؛ ادامۀ نماها، آجرکاری و سپس کاشی‌کاری است. لچکیها و کتیبه‌های عمودی و افقی کاشی‌کاری، و بقیۀ نما آجرکاری است.
آجرکاری قوسها و قاب طاق‌نماها به‌صورت هره‌چینی است. در نمای بیرونی، روی‌هم 33 طاق‌نما وجود دارد. در لچکیها و کتیبه‌های عمودی دو طرف هر طاق‌نما، نقوش اسلیمی و ختایی نقش بسته که اسماء الٰهی در آن دیده می‌شود. بالای هر طاق‌نما، کتیبه‌ای افقی قرار دارد که متن عربی آنها به خط ثلث، و متن فارسی به خط نستعلیق است. این کتیبه‌ها به‌طور منقطع، و در دل نقوش گیاهی جای گرفته‌اند ( امامزاده‌ها، 1/ 79-81).
بقعه روی سکویی در وسط صحن جای دارد. ارتفاع این سکو در قسمتهای مختلف، به‌سبب ناهمواری زمین، از 20 سانتی‌متر تا 2 متر متفاوت است. در 4 طرف بقعه، پله‌هایی آجری برای بالارفتن از سکو و سرانجام ورود به داخل امامزاده وجود دارد. این پله‌ها در مقابل درهـای ورودی حرم‌اند. از تمامی این درها به‌جز در اصلی، ورود به پیش‌فضا بسته است. پیش‌فضای ورودی در نمای شمالی قرار دارد که از آنجا می‌توان وارد حرم شد. این پیش‌فضا به‌صورت پیش‌آمده اجرا شده است و نمای آن با سنگ مرمر سفید پوشیده شده که ازارۀ 30 سانتی‌متری آن از سنگ مرمر خاکستری است. لچکیهای کاشی‌کاری طاق‌نمای ورودی دارای نقوش گیاهی و خط‌نوشته‌هایی است. در قسمت فوقانی این لچکی، کتیبه‌ای افقی قرار دارد. در دهانۀ این طاق، دری چوبی نصب شده است. درِ ورودی اصلی حرم نیز به ابعاد 2/ 2×1/ 1 متر، از جنس چوب است. در سمت چپ در، شبستان بانوان، و در سمت راست آن، شبستان آقایان قرار دارد. کف هر دو شبستان حدود 20 سانتی‌متر از حرم بلندتر است (همان، 2/ 82-83).
ضریح بقعه در 1380 ش/ 2001 م عوض شده است. ضریح چوبی قدیمی اکنون در گوشه‌ای از بقعه نگهداری می‌شود و قدمت آن مشخص نیست. ابعاد ضریح جدید 2×2×6/ 1 متر است. درِ ضریح در بخش شمالی آن قرار دارد که با آب طلا تزیین شده، و بالای آن، در زمینه‌ای طلایی‌رنگ نوشته شده است: «بسمه‌تعالى، ضریح مطهر اهل بن علی (ع) از نوادگان امام حسن مجتبى (ع)، با نظارت ادارۀ اوقاف و امور خیریۀ جنوب شرق تهران، به سال 1383 ش ساخته و نصب گردیده. سازنده: ابوالفضل ابوالحسنی میبدی». قسمتهایی از ترکیب‌بند معروف محتشم کاشانی با مطلع «باز این چه شورش است ... »، دورتادور ضریح و در زمینه‌ای طلایی‌رنگ حکاکی شده است. پنجره‌های ضریحْ مشبک، و با رنگ نقره‌ای پوشیده شده است. بالای ضریح، اسماء متبرکۀ الٰهی و ائمه (ع)، یکی‌درمیان، در تاجهایی که زمینۀ آبی پررنگ دارند، دیده می‌شـود. پایۀ ضریح تا 40 سانتی‌متر از سنگ مرمر با طیف سبز است. نور سبزی در داخل ضریح وجود دارد که پرتوهای این نور از شبکه‌های ضریح بیرون می‌زند. مشبکهای ضریح به‌صورت اشکال هندسی، و رنگ آن نقره‌ای است. سنگ قبر از زمین بلندتر، و به‌صورت سراشیبی است که ازطرف غرب به شرق، از بلندی و شیب آن کاسته می‌شود؛ ارتفاع بلندترین قسمت آن حدود 70 سانتی‌متر، و کوتاه‌ترین قسمت آن حدود 20 سانتی‌متر است.
این امامزاده امروزه زیارت‌نامه ندارد؛ اما گفته می‌شود که اهالی محل از این امامزاده کرامات زیادی شنیده‌اند و حتى از او حاجت گرفته‌اند.
از موقوفات امامزاده می‌توان به 3 دهانه دکان آهنگری، مکانیکی و خیاطی، و یک باب منزل مسکونی دوطبقه اشاره کرد. امامزاده اهل بن علی (ع) را ادارۀ اوقاف و امور خیریۀ جنوب شرق تهران اداره می‌کند (همان، 1/ 79، 83).

مآخذ

«امامزاده اهل بن علی (ع)»، امام صادق (مل‍ ‌)؛ «امـامزاده اهل بن علی (ع)» کتاب اول (مل‍ ‌)؛ امامزاده‌ها و تربت برخی از پاکان و نیکـان، به کوشش حسـن حبیبـی، تهـران، 1388 ش؛ سروقـدی، محمدجعفر، بقاع متبرکۀ استان تهران، تهران، 1384 ش؛ مصطفوی، محمدتقی، آثار تاریخی تهران، به کوشش میرهاشم محدث، تهران، 1361 ش؛ همو، «نوشته‌ها و بناهای تاریخی در تهران قدیم در خارج شهر»، اطلاعات ماهانه، تهران، 1331 ش، س 5، شم‍ 53؛ نیز:

Imam-Sadiq, www.imam-sadiq.net/ sub/ imz/ 4150/ first. htm; Ketabeavval, www. ketabeavval. ir/ tehran/ 2307. aspx.
حسن موسوی‌زاده