اوشانا

اوشانا \ošānā\، داوید (1308-1393 ش/ 1929-2014 م)، از معماران برجستۀ آشوری و طراح دو کلیسا، یک مدرسه و چندین خانه با ویژگیهای خاص معماری در تهران. 

داوید اوشانا در کرمانشاه، و در خانواده‌ای آشوری متولد شد. پدر او یوآف، و مادرش، شوشن نام داشت. یوآف اوشانا که خود از مهندسان بنام آشوری بود، پس از پایان تحصیلاتش در عراق، به کرمانشاه بازگشت و به‌عنوان مهندس راه‌آهن در شرکت یولن استخدام شد. این شرکت احداث راه‌آهن در جنوب کشور را بر عهده داشت. 
در سال 1314 ش، اوشانا برای انجام مأموریتی، به همراه خانواده‌اش به شهر اهواز نقل مکان کرد. او تحصیلات ابتدایی خود را در اهواز به پایان رساند؛ تاآنکه در 1320 ش به دنبال انتقال پدرش به تهران، به این شهر آمد و دورۀ متوسطه را در دبیرستانهای فیروزبهرام و البرز گذراند. علاقۀ داوید اوشانا به نقاشی در آن سالها، سبب می‌شد تا وی ساعتهای زیادی از روز را به طراحی از مساجد و بناهای دیگر بگذراند. 
اوشانا در 1330 ش در آزمون ورودی دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران شرکت کرد و در رشتۀ معماری پذیرفته شد؛ اما بنابه دلایلی در کلاسها حاضر نشد و از تحصیل در این دانشکده انصراف داد. او سال بعد در آزمون ورودی دانشگاه تهران شرکت کرد، و در دانشکدۀ فنی دانشگاه تهران، در رشتۀ معماری پذیرفته شد؛ اما خیلی زود به‌سبب اختلاف‌نظری که در نخستین جلسۀ درس بـا استادش پیدا کرد، از این دانشکده اخراج شد و بار دیگر به دانشکدۀ هنرهای زیبا بازگشت. در آن زمان، در این دانشکده 3 آتلیه وجود داشت که دانشجویان درسهای عملی دورۀ مقدماتی و عالی خود را در آنها، و زیر نظر استادان خود می‌گذراندند. هوشنگ سیحون، آندره گدار فرانسوی و محسن فروغی، 3 استاد برجسته‌ای بودند که آتلیه‌های یادشده را اداره می‌کردند. 
اوشانا در آغاز ورود به دانشکدۀ هنرهای زیبا، در آتلیۀ مهندس فروغی پذیرفته شد، و زیر نظر او به فراگیری دروس معماری پرداخت. در آن سالها، فروغی کمتر در دانشکده حاضر می‌شد. مسئولیت آموزش دانشجویان در آتلیۀ فروغی هم بر عهدۀ استادیار او، مهندس پرویز مؤید ــ از معماران برجستۀ ایران و از فارغ‌التحصیلان دانشکدۀ هنرهای زیبای پاریس ــ بود. اوشانا در این دوره با رستم وِسطانیان که بعدها به یکی از معماران شاخص ارمنی بدل شد، هم‌دوره و رقیب بود. 
اوشانا پس از پایان دورۀ مقدماتی خود در رشتۀ معماری، و ارائۀ طرح یک مجموعۀ ورزشی در کنار دریا، در مقطع کارشناسی ارشد پذیرفته شد. وی هم‌زمان با تحصیل در این دوره به مدت دو سال (از 1337 تا 1339 ش) با ادارۀ ساختمان راه‌آهن همکاری، و پس از آن در دفتر مهنـدس عبدالعزیـز فرمانفرماییـان ــ بنیـان‌گـذار نظـام مهندسی مشاور در ایران ــ و مهندس هوشنگ سیحـون کار می‌کرد. همچنین همکاری با ادارۀ ساختمان وزارت بهداری در 1339 ش، از دیگر فعالیتهای اوشانا در آن دوره بود. او سرانجام در تیرماه 1342، در مقطع کارشناسی ارشد از دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران در رشتۀ معماری فارغ‌التحصیل شد. موضوع پروژۀ او در آن مقطع، طراحی بنای زیارتگاه مسیحیان در اورشلیم، بر روی تپۀ جلجتا بود که حضرت عیسى (ع) بر فراز آن به صلیب کشیده شده بود. داوید اوشانا این طرح را با وجود مخالفتهای سیحون، مبنی‌بر آنکه در چهارچوب پروژه‌های مصوب دانشگاه قرار ندارد، با الگوگرفتن از معماری زیگوراتها، و براساس معماری آشور و کلده طراحی کرد. او با هدف متحدساختن همۀ فرقه‌های مسیحیت در سراسر جهان، در نظر داشت این طرح را به واتیکان بفرستد؛ اما وزارت کشور با آن مخالفت کرد. ماکت طرح اوشانا در همان سال، در دانشکدۀ هنرهای زیبا به نمایش گذاشته شد که در پی یورش نیروهای امنیتی رژیم پهلوی به این دانشکده، به‌طورکلی از میان رفت. 
اوشانا پس از فراغت از تحصیل، به استخدام شرکت نفت درآمد و تا 1371 ش به‌عنوان کارشناس ارشد شرکت نفت، سرپرستی بخش طراحی ساختمانهای این شرکت را عهده‌دار بود. از 1345 ش، او فعالیت خود را به‌عنوان مهندس معمار و طراح، در شرکت ساختمانی جنرال‌مکانیک، به سرپرستی مهندس هدایت بهبهانی آغاز کرد. همکاری او با شرکت جنرال مکانیک 10 سال به طول انجامید و او در این مدت بسیاری از ساختمانهایی را که به این شرکت سفارش داده می‌شد، طراحی کرد؛ ازآن‌جمله می‌توان به طراحی و نقشه‌برداری کارخانۀ جنرال در منطقۀ یافت‌آباد اشاره کرد. همکاری با مهندسان مشاور آرسن نیز از جملۀ فعالیتهای اوشانا در دهۀ 1340 ش به شمار می‌رود.
اوشانا در سالهای میانی دهۀ 1350 ش، به‌موازات کار در شرکت نفت، یک دفتر مهندسی مشاور در عباس‌آباد تأسیس کرد و به‌طور مستقل به طراحی و اجرای پروژه‌های گوناگون ساختمانی در مناطق مختلف تهران پرداخت؛ فعالیت او در این دفتر تا اواسط دهۀ 1380 ش همچنان ادامه داشت. عضویت در هیئت امنای انجمن مفاخر معماری ایران و نیز عضویت در نظام مهندسان مشاور ایران از دیگر سوابق او در زمان فعالیتش در رشتۀ معماری است. 
آثار داوید اوشانا در طی دوران فعالیت حرفه‌ای بدین قرار است: مدیریت پروژه‌های شهرسازی پالایشگاههای بندرعباس و اراک؛ مدیریت طرحهای شهرکهای مسکونی ویژۀ کارمندان شرکت نفت در شهرهای شیراز و اصفهان؛ طراحی مجموعۀ تجاری ـ اداری و نیز هتل در کیش؛ طراحی مجموعه‌ای مسکونی ـ اداری در اردبیل؛ طراحی کلیسای انجیلی ـ آشوری پروتستـان موسوم به کلیسای حضرت توما در محلۀ امیرآباد (ه‍ م)؛ طراحی کلیسای شرق‌ آشور در محلۀ دروازه قزوین (ه‍ م)؛ طراحی ساختمان مدرسۀ حضرت مریم (ع) در منطقۀ 5 آموزش و پرورش شهر تهران؛ و طراحی چندین‌ ساختمان مسکونی بـا معماری خـاص در تهـران (نک‍ : کتـاب ... ، 1/ 10-11). 
طرحهای اوشانا در دهۀ 1340 ش، به کمک عناصر مستقیم‌الخط، ترکیبهای خطی، سطحی و حجمی فعالی در نماد حجم ساختمان دارند؛ اما این طرحها در سالهای پایان این دهه و اوایل دهۀ 1350 ش، با اندکی اختلاف با طرحهای او در ابتدای دهۀ 1340 ش، به کمک عناصر دایره‌ایْ شکل می‌گیرند. مصالح اصلی در این دو دهه، سنگهایی به رنگهای روشن در ترکیب با عناصر فلزی شامل نرده، پلکان و تیرهای نمایان (اکسپوز) با رنگ غالب فیروزه‌ای است. آثار برجای‌مانده از اوشانا در این دوره، ادامۀ سبکهای دهۀ 1330 ش/ 1950 م، تلفیقی از سبک خاص او هستند؛ این تلفیق به‌گونه‌ای است که آثار وی را تااندازه‌ای از آثار دیگر معماران معاصر او متمایز می‌سازد. سبک معماری اوشانا در اوایل دهۀ 1350 ش، به‌سوی قرائتی مدرن از معماری سنتی سوق می‌یابد. شکلهای ساده‌شده از طاقهای نیم‌گرد و تیز و سایبانها، عناصر اصلی ترکیب‌بندیهای حجمی اوشانا به شمار می‌روند که در کنار خود در فضاهای داخلی و خارجی از تزیینات معماری سنتی در گرایشهای نوین و اصیل ازجمله کاشیهای معرق با نقشهای روزآمد و آینه‌کاری بهره گرفته‌اند. 
داوید اوشانا افزون‌بر فعالیت حرفه‌ای در زمینۀ معماری، در زمینه‌های دیگری ازجمله موسیقی به فعالیت پرداخته است. او نواختن پیانو و آهنگ‌سازی را در جوانی، به‌صورت تجربی و با شرکت در کلاسهای آزاد هنرستان موسیقی فراگرفت. توانایی اوشانا در رشتۀ موسیقی تااندازه‌ای بود که او در 1330 ش، سرپرست برنامه‌های موسیقی رادیوی خانۀ فرهنگ فرانسه شد. وی همچنین در آزمون ورودی رادیو و تلویزیون ایران پذیرفته شد و در 1332 ش، فعالیت خود را در ارکستر جاز رادیوتهران آغاز کرد و مدت مدیدی در این ارکستر پیانو می‌نواخت. اوشانا در سالهای مختلف به اجرای کنسرتهای متعدد به رهبری نبو عیسى بی ــ نوازندۀ ویلن، و از موسیقی‌دانان برجستۀ آشوری ــ برای آشوریان تهران و دیگر شهرها پرداخت. 
داوید اوشانا در آن سالها هم‌زمان با فعالیت در رشتۀ موسیقی، توانایی خود را در زمینۀ طراحی و نقاشی تقویت کرد. او نقاشی را از پتگر آموخت و آثاری را با موضوع طبیعت و پرتره به شیوۀ رنگ و روغن پدید آورد. وی در نقاشی، سبک نقطه و خط را ابداع کرد. تکرار نقش الگوهای ثابت برای بیان مقصود نقاش، از دیگر ویژگیهای شاخص در آثار اوست. اوشانا همچنین در نقاشی آثار زیادی را به سبک سایکوتولیک (گرافیک ـ روان‌شناسی) از خود بر جای گذاشته است. طراحی و ساخت اتومبیل نیز از دیگر فعالیتهای اوشانا در سالهای پیش از انقلاب اسلامی ایران است؛ او در آن زمان دو اتومبیل به نامهای نیشرای یک و نیشرای دو (نیشرا در زبان آشوری به معنی عقاب) ساخت. 
داوید اوشانا در شصتمین سال تأسیس دانشکدۀ هنرهای زیبا در 1379 ش، موفق به دریافت لوح تقدیر ازسوی کانون معماران دانشگاه تهران شد. او در 1393 ش، در تهران درگذشت. 

مآخذ

اوشانا، داوید، گفت‌وگو با مؤلف؛ کتاب معماران ایران، به کوشش علیرضا قهاری، تهران، 1386 ش. 

میترا آقامحمدحسنی