اورنگ، عبدالحسین

اورنگ، عبدالحسین \abd-ol-hoseyn-e o[w]rang\، سیاستمدار و شاعر ایرانی، متخلص به اورنگ و ملقب به شیخ‌الملک.

اورنگ فرزند ملا عبدالرسول فیروزکوهی، از مشاهیر بنام عصر قاجار بود که به علم و تقوا شهرت داشت و سالیان سال در مدرسۀ صدر و دارالشفای تهران به تدریس علوم دینی همت گماشت و آثار ارزنده‌ای از خود به جـا گذاشت. عبدالحسین در 1266 ش در تهران زاده شد (اورنگ، «خاطرات»، 67؛ برقعی، 1/ 411؛ نجفی، 110). وی تا 15سالگی، علوم مقدماتی، زبان فارسی و هنر خوش‌نویسی را در تهران نزد استادانی چون آقا شیخ محمد کُجوری، میرزا عبدالغفور همدانی، شیخ مهدی اشتهاردی، سید مرتضى شهریاری و حاج میرزا عبدالله کاتب تهرانی فراگرفت. سپس ناگزیر به عراق سفر کرد و به مدت دو سال در کربلا و نجف، در محضر استادانی چون صدر اصفهانی، حاج شیخ حسین مازندرانی، حاج شیخ علی، معروف به شیخ‌العراقین، و سید محمدباقر حجت به تحصیل پرداخت. بنابر نوشته‌هایش دوران کودکی و جوانی را بـا سختی و مرارت گذرانده است. وی در 1283 ش، هم‌زمان با درگذشت پدرش، به تهران بازگشت (اورنگ، همانجا، «خاطرات گذشته 5»، 55؛ برقعی، همانجا؛ نجفی، 116، 117؛ عاقلی، 1/ 240).
اورنگ در 1284 ش، به رشت نزد شاهزاده ابوالفضل میرزا عضدالسلطـان، فرزنـد مظفرالدین شـاه (سل‍ 1313- 1324 ق/ 1896-1906 م) ــ که در آن زمان والی گیلان بود و به پدرش ملا عبدالرسول، ارادت خاصی داشت ــ رفت و از او کمک مالی دریافت کرد. اورنگ در محافل سیاسی و روحانی تهران به‌واسطۀ تجربه‌ای که کسب کرده بود، صاحب نام شد و ازآنجایی‌که حافظه‌ای قوی داشت و اشعار فراوانی از فارسی و عربی در ذهن داشت، حاضران را تحت تأثیر قرار می‌داد و در آن ایام که رجال به تشکیل جلسات و انجمنها علاقه‌مند بودند، بسیار مورد توجه بود. به‌خصوص آنکه به دربار نیز راه یافته بود و لقب «شیخ‌الملک» گرفته بود. اورنگ پس از مشروطیت، در میان رجال سیاسی، معروفیت خاصی یافت و با سردار اسعد بختیاری حشرونشر داشت و در سفر و حضر همراه او بود (عاقلی، 1/ 240-241).
در جریان جنگ جهانی اول (1293-1297 ش/ 1914- 1918 م)، اورنگ به اصفهان، شیراز و بوشهر سفر کرد. در بوشهر، حاج شیخ محمد، پسر شیخ زین‌العابدین مازندرانی، مانع سفر وی به هندوستان شد و در خدمت او به شیراز، اصفهان، کاشان و تهران سفر کرد. وی مدتی در خراسان بود و سپس به رشت، و سرانجام به استانبول رفت و چندی در آنجا اقامت گزید و از آنجا به بندر ادسا در روسیه که محمدعلی میرزا، شاه مخلوع قاجار، در آنجا در تبعید به سر می‌برد، رفت و با وی دیدارهایی داشت و از زبان او بسیاری از وقایع تاریخی دوران پادشاهی‌اش را شنید (اورنگ، همان، 60، «یادداشتها، 15»، 94؛ برقعی، 1/ 411- 412؛ عاقلی، 1/ 241). 
پس از برافتادن قاجاریه و به‌سلطنت‌رسیدن رضا شاه، اورنگ به رضا شاه نزدیک شد و در سلک ملازمین او درآمد و در اوقات فراغت و استراحت شاه، برای وی اشعار حماسی و داستانهای تاریخی می‌خواند و در بیشتر سفرها نیز رضا شاه را همراهی می‌کرد. اورنگ در تهران وارد خدمت دادگستری شد (اورنگ، همانجا؛ برقعی، 1/ 412؛ عاقلی، همانجا). وی در دورۀ سوم مجلس، برای نخستین ‌بار به وکالت مجلس رسید و به مدت 28 سال و برای 12 دوره ــ از دوره‌های هفتم تـا نوزدهم ــ نمایندۀ شهرهای فومن، بیجار و همدان بود. هنر او را در این دوران، تغییر موقعیت با محیط هر دوره از مجلس دانسته‌اند. در دورۀ پانزدهم مجلس که قوام‌السلطنه انتخابات را برگزار می‌کرد، مانع از نامزدی وی برای نمایندگی مجلس شد. ازاین‌رو اورنگ به وثوق‌الدوله، برادر بزرگ‌تر قوام‌السلطنه که از قدیم با او آشنایی و محاورات شعری داشت، متوسل شد. قوام‌السلطنه نیز خواهش برادر را پذیرفت و او دوباره به مجلس وارد شد. اورنگ پس از پایان دورۀ نوزدهم مجلس، به‌سبب پیری قادر به فعالیتهای سیاسی نبود، ولی محفل او همچنان مرکز تجمع عده‌ای خاص از رجال سیاسی و ادبی آن دوره بود (نجفی، 117؛ عاقلی، 1/ 241-242). از دیگر سمتهای وی می‌توان به قضاوت در دادگستری در دوران فترت مجلس، دادیـاری دیوان کشور، ریاست دیوان کشور و ریاست دادگستری خراسان اشاره کرد. او در 1345 ش در 85 سالگی، در تهران درگذشت (همو، 1/ 242؛ نیز قس: برقعی، 1/ 411، که سال فوت او را 1337 ش نوشته است).
اورنگ را جامع، پراطلاع و ادیبی دانسته‌اند که شعر را نیکو می‌سرود و به غزل‌سرایی تمایل بیشتری داشت. زبدۀ اشعار بزرگان ادب را حفظ بود. سالها در محضر ادیب پیشاوری تلمذ، و بیشتر اشعار وی را گردآوری و تدوین کرد. او با شیوه‌ای جدید، که مخصوص خودش بود، این اشعار را روایت می‌کرد. شیرینی روایتهای اورنگ سبب شهرت اشعار ادیب در میان طبقات مختلف و محافل ادبی شد. از آثار اورنگ می‌توان به دیوان اشعار و یادداشتهایی در مسافرتهای طولانی‌اش اشاره کرد که برخی از خاطرات و یادداشتهای وی در شماره‌های مختلف مجلۀ وحید به چاپ رسیده است. دیوان و سفرنامه و آثاری چند از او توسط مجلس شورای اسلامی در دست طبع است (اورنگ، «خاطرات گذشته 3»، 30 بب‍ ‌‌؛ برقعی، همانجا، نیز 412-415؛ عاقلی، نجفی، همانجاها).

مآخذ

اورنگ، عبدالحسین، «خاطرات»، وحید، تهران، 1350 ش، س 9، شم‍ 4؛ همو، «خاطرات گذشته 3»، همان، شم‍ 5؛ همو، «خاطرات گذشته 5»، همان، 1351 ش، شم‍ 7؛ همو، «یادداشتها 15»، همـان، 1352 ش، شم‍ 19؛ برقعی، محمدباقر، سخنوران نامی معاصر ایران، تهران، 1373 ش؛ عاقلی، باقر، شرح‌حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، 1380 ش؛ نجفی، محمدعلی، ده عالم از مازندران، استرآباد و کرمانشاه، قم، 1401 ش.

شهرزاد رحیمی