انیس الدوله، خانۀ تاریخی

انیس‌الدوله، خانۀ تاریخی \xāne-ye tārīxī-ye anīs-od-dowle\، بنایی مسکونی متعلق به اواخر دورۀ قاجار، واقع در محلۀ امیریه، به نشانی خیابان ولی‌عصر، بالاتر از چهار‌راه مولوی. این بنا در تاریخ اول مهر 1382 به شمارۀ 403‘10 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
این بنا که از سوی سازمان میراث فرهنگی به‌طور رسمی با نام «خانۀ انیس‌‌الدوله» ثبت شده است، با توجه به سبک معماری و کیفیت تزیینات آن، یک بنای اعیانی ارزشمند متعلق به دورۀ قاجار به شمار می‌رود، اما در صحت تعلق آن به انیس‌الدوله، سوگلی ناصرالدین شاه (سل‍ 1264-1313 ق)، تردیدهای جدی وجود دارد.
در نقشۀ نجم‌الدوله، منتشرشده در 1309 ق، خانۀ انیس‌الدوله در محلۀ دولت، در غرب خیابان باغ لاله‌زار جانمایی شده، و در محل عمارتی که اکنون مورد بحث است، زمینهای بایری با نام «اراضی وزیر» نشان داده شده که دراساس ساختمانی در آن مشخص نشده است. بر کتیبه‌ای که در پیشانی ایوان این عمارت تعبیه شده، تاریخ «1323» نقش بسته است. اگر این تاریخ را به سال قمری فرض کنیم، آن‌گاه باید گفت این عمارت متعلق به اواخر دورۀ مظفری است و نمی‌تواند به انیس‌الدوله تعلق داشته باشد؛ چه، انیس‌الدوله در 1314 ق درگذشت. احتمال اینکه تاریخ یادشده به تعمیرات و تصرفات بنا اشاره داشته باشد نیز ضعیف است، زیرا ثبت تاریخ تعمیرات به‌طور معمول در مورد بناهای سلطنتی، دولتی یا وقفی صورت می‌گیرد؛ حتى اگر فرض شود که این عمارت پس از برداشت نقشۀ نجم‌الدوله تا زمان مرگ انیس‌الدوله، یعنی در فاصلۀ سالهای 1309-1314 ق ساخته شده باشد، چندان فرسوده نخواهد بود که نیاز به تعمیرات قابل ذکر داشته باشد. احتمال ضعیف‌تر آن است که تاریخ «1323» در اینجا، نشانگر زمان انجام تعمیرات و تصرفات به سال خورشیدی باشد؛ چه، این عمارت در دوره‌ای به‌عنوان مدرسه کاربری داشته است (نک‍ : دنبالۀ مقاله).
در منابع تاریخی، آنچه از خانۀ انیس‌الدوله یاد شده، به‌صورت اشاره‌هایی گذرا و مبهم است که تعلق عمارت مورد نظر به انیس‌الدوله را تنها به‌صورت یک احتمال مطرح می‌سازد و در مورد مالکیت قطعی آن روشنگر نیستند. از جملۀ این اشاره‌ها، گزارشی است که قهرمان میرزا سالور (عین‌السلطنه) از رفتن به خانۀ مادر کامران میرزا نایب‌السلطنه (واقع در منیریه)، و سپس خانۀ انیس‌الدوله می‌دهد (1/ 916). او در جایی دیگر، در خاطرات سال 1313 ق می‌نویسد: « ... از سمت نگارستان و خیابان لاله‌زار به امیریه رفتیم. اعلى‌حضرت در باغ انیس‌الدوله تشریف داشتند» (همان، 1/ 918). با توجه به گزارشهای پیشین، می‌توان حدس زد که انیس‌الدوله پس از چاپ نقشۀ نجم‌الدولـه (1309 ق بب‍‌ )، و در چند سـال پـایـانی زندگی خود، در محدودۀ امیریه قطعه‌باغی داشته است؛ اما همچنان مسئلۀ تعلق این عمارت به انیس‌الدوله، به‌واسطۀ کتیبۀ ایوان (به تاریخ 1323) محل شک است. برخی گزارشها احتمال تعلق بنا به نزدیکان انیس‌الدوله را مطرح می‌سازند که از ‌جملۀ آنها، گزارش نظام‌السلطنه از بخشش جواهر و ملک انیس‌الدوله توسط مظفرالدین شاه به محمدحسن خان و سید عبدالکریم خان است (2/ 361). عبدالکریم خان حسام لشکر، برادر ناتنی انیس‌الدوله از شوهر دوم مادر او و محمدحسن خان برادر دیگر او بود که در منابع از وی با عنوان محمدحسن خان امامه یا محمدحسن خان انیس‌الدوله یاد شده، و گویا حکومت کاشان را در دورۀ ناصری داشته است (همو، 1/ 167؛ سالور، 2/ 1386). بااین‌حال، گزارش نظام‌السلطنه نیز به موقعیت مکانی ملک انیس‌الدوله اشاره نکرده، چه انیس‌الدوله املاکی هم در لاله‌زار و روستای کاشانک داشته است ( نقشه ... ، بش‍ ؛ اعتمادالسلطنه، 64).
از منابع موجود تاریخی و نیز اطلاعاتی که تاکنون (1393 ش) در دست است، چنین برمی‌آید که فرض داشتن قطعه‌باغی در امیریه در سالهای پایانی حیات انیس‌الدوله، کاملاً محتمل است. به نظر می‌رسد عمارت مورد نظر در دورۀ مظفری به تاریخ یادشده در کتیبۀ ایوان، در زمین باغ ساخته شده، و به‌جهت تعلق زمین باغ به انیس‌الدوله، به نام وی اشتهار یافته است. همچنین این گمان می‌رود که بستگان و نزدیکان انیس‌الدوله، از‌جمله برادرانش، در زمین باغ وی این عمارت را ساخته باشند یا اینکه اصل عمارت در دورۀ حیات انیس‌الدوله ساخته شده، و بعدها در دورۀ مظفری توسط مالک وقت تعمیرات و تصرفات اساسی در آن صورت گرفته باشد. از‌این‌رو، عمارت مورد نظر را باید «منسوب» به انیس‌الدوله دانست و در تعلق قطعی عمارت به وی تا به دست‌آمدن شواهد و مدارک روشن‌تر تأمل کرد.
این عمارت در دورۀ پهلوی اول، پس از مدتها کاربری مسکونی، چندی به‌عنوان مدرسه، کاربری آموزشی داشت و در 1330 ش، به تملک شخصی به نام نادر اصفهانی درآمد. سپس در دهۀ 1350 ش، در تملک اتحادیۀ صنف دارندگان گوشت گوسفندی قرار گرفت و اکنون (1393 ش) نیز در اختیار آن اتحادیه است ( گزارش ... ، بش‍‌ ). نکتـۀ قابل توجه اینکه از زمان استقرار اتحادیه در این بنای تاریخی، ساختمان اصلی کمترین دخل و تصرف را به خود دیده، و جز فرسایشی که ناشی از گذشت زمان و تغییرات فصلی و جوی بوده، آسیبی جدی بدان وارد نشده است؛ اما مرمتی که در فاصلۀ سالهای 1389-1391 ش، توسط پیمان‌کاران میراث فرهنگی صورت گرفت، لطمه‌هایی به تزیینات ساختمان وارد آورد، به‌گونه‌ای‌که بر اثر رنگ‌آمیزی غیر اصولی گچ‌بریهای طبقۀ اول و گرههـای سقف بنا، از زیبایی این بخشها کاسته شده است (ملکی، گفت‌وگو؛ طایفه).
موقعیت قرارگیری ملک در وضعیت کنونی به‌گونه‌ای است که از جبهۀ شرقی به خیابان ولی‌‌عصر و از 3 جبهۀ دیگر، به املاک مجاور محدود می‌شود. بنا در عرصه‌ای به‌شکل مستطیل غیر منتظم، روی محور طولی استقرار یافته است. الگوی خانه از طرح چهارصفه تبعیت می‌کند. ساختمان اصلی و قدیمی خانه سرتاسر جبهۀ شمالی را در بر گرفته است. در جبهه‌های غربی و جنوبی، ساختمانهای نوساز به‌جای ساختمانهای قدیمی ساخته شده‌اند. در نقشۀ ملک متعلق به سال 1347 ش که در پروندۀ ثبتی بنا موجود است، جبهۀ جنوبی خانه فاقد ساختمان، و جبهۀ شرقی دارای تودۀ ساختمانی دیگری همجوار با معبر است که پلان خانه را به‌صورت نعلی وارونه با یک حیاط مرکزی نشان می‌دهد. در جریان تغییرات بنا، ساختمانی به جبهۀ جنوبی افزوده، و تودۀ شرقی برداشته و زمین آن به فضای حیاط اضافه شد. هم‌اکنون، از جبهۀ شرقی یک درِ مخصوص آمد‌و‌شد خودرو به داخل حیاط تعبیه شده است. در میانۀ عرصه نیز حیاط، و در مرکز حیاط یک حوض مدور قرار دارد.
ساختمان قدیمی خانه در دو طبقه ساخته شده است. عمدۀ مصالح بنا را آجر، سنگ و چوب تشکیل می‌دهد. پوشش فضاهای داخلی به دو صورت تخت و طاقی‌شکل (طاق گهواره‌ای و گلو درهم) اجرا شده، و پوشش بیرونی خانه شیروانی است.
دسترسی به خانه ازطریق دری صورت می‌گیرد که از داخل معبر (خیابان ولی‌عصر) تعبیه شده است. این در به‌طورمستقیم به پلکانی باز می‌شود که به پاگرد طبقۀ اول خانه منتهی می‌گردد. پاگرد از یک سو به ایوان و ازسوی دیگر به اتاقهای اصلی خانه راه دارد. فضای طبقۀ اول شامل دو اتاق بزرگ مستطیل‌شکل در راستای شرقـی ـ غربی است که توسط درهای میانی به یکدیگر راه دارند. جلو اتاقها ایوانی سراسری امتداد یافته است. در جبهۀ شرقی این اشکوب، همجوار با شاه‌نشین، دو اتاق کوچک‌تر قرار دارد که هم‌اکنون به آبدارخانه اختصاص یافته است. در جبهۀ غربی از داخل ایوان پاگردی قرار دارد که دارای پلکان مرتبط با طبقۀ زیرین است. طبقۀ زیرین دارای 3 اتاق و یک بخش خدماتی در جبهۀ شرقی است که همگی در یک راستا واقع شده‌اند. دو اتاق اصلی که تقریباً در میانۀ ساختمان جا دارند، دارای تناسبات مربع‌اند و اتاق غربی به شکل مستطیل است. اتاقها توسط درهای میانی که بـا طاق هلالی اجرا شده‌اند، به یکدیگر راه دارند و بدنۀ آنها طاقچه‌بندی شده است. همچنین اتاق شرقی، شاه‌نشین زیبایی با قوس بیضی کامل دارد. در این تراز نیز ایوانی سرتاسری جلو اتاقها امتداد یافته است و از سمت غربی دارای پلکان ارتباطی با طبقۀ بالایی است. در جبهۀ شرقی آبریزگاه، رختکن، حمام و آشپزخانه قرار دارد که هم‌اکنون به همراه اتاقهای این طبقه در اختیار سرایداری اتحادیه است (تحقیقات میدانی).
نمای بنا به‌شکل بدنه‌ای از اندود گچ و رنگ با آرایه‌های گچی نسبتاً متراکم تزیین یافته است. نمای ساختمان در طبقۀ اول شامل یک ایوان سراسری است که 4 ستون مدور گچی با سر‌ستونهای گچ‌بری دارد. دو نیم‌ستون نیز در دو نبش ایوان، و 7 درِ مربوط به شاه‌نشینها در ایوان دیده می‌شود. درها به‌صورت دو لنگۀ ساده با نعل درگاه تخت هستند و بالای هرکدام یک سنتوری مزین به گچ‌بری اجرا شده است. در نمای همکف ایوانی سراسری با 6 ستون سنگی ساده و دو نیم‌ستون در دو نبش ایوان و 7 در دیده می‌شود. درهای همکف، نعل درگاه هلالی دارند و بالای آنها نقوش گیاهی زیبایی روی یک خط منحنی گچ‌بری شده است. عمدۀ نماسازی بنا با اجرای یک نیم‌هلال بر بالای ایوان فوقانی صورت گرفته، بدین‌ترتیب که قسمت میانی سقف ایوان در مرکز نما به‌شکل یک طاق هلالی با دهانه‌ای به‌نسبت بزرگ اجرا شده است. این قوس تزیینی، زیبایی و شکوهی خاص به بنا بخشیده است (تحقیقات میدانی).
تزیینات بنا در نمای بیرونی شامل گچ‌بری، حجاری، تنکه‌سازی (قاب‌بندی تزیینی به‌شکل اشکال هندسی که بیشتر با چوب انجام می‌شود) و آمودهای فلزی است که به‌شکل شکوفه‌هایی زیبا از ورقه‌های حلبی در لبۀ شیروانی و طاق ایوان طبقۀ اول اجرا شده است. بیشترین تزیینات نما را گچ‌بریهایی تشکیل می‌دهد که با نقوش گیاهی در بالای درها و سقف ایوان همکف، سنتوریها، پیشانی و گیلویی ایوان طبقۀ اول و نیز سر‌ستونهای آن دیده می‌شود. این نقوش شامل طرحهای گلدانی، غنچه‌های گل برجسته، برگها و ساقه‌های پیچان است که در قسمت مرکزی پیشانی ایوان به‌صورت قرینه تکرار شده‌اند. همچنین در مرکز پیشانی ایوان کتیبه‌ای بیضی‌شکل قرار دارد که به خط نستعلیق آیۀ چهلم سورۀ احزاب (33) بر آن نوشته شده است.
تزیینات سنگی بنا شامل حجاریهایی با نقوش گیاهی به‌صورت ترنج و گل‌وبوته است که در 4 وجه پایۀ ستونهای طبقۀ اول و پیشانی ایوان همکف دیده می‌شود. ستونهای سنگی طبقۀ همکف نیز اگرچه بدون تزیینات اجرا شده است، اما وجود حلقه‌شالهای زیرین ستون و نیز بالشتکهای بخش بالایی آن درعین سادگی، زیبایی و بی‌تکلفی به این ستونها بخشیده است. در تزیین نمای درونی خانه تنها از آرایۀ گچ‌بری و تنکه‌سازی سقف استفاده شده است. گچ‌بریها به‌صورت قاب‌بندی دیوار اتاقها و نیز حاشیه‌های طرح‌دار در بخش گلویی سقف اجرا شده‌اند. طرحهای گچ‌بری‌شده به‌صورت نقوش گیاهی با غنچه‌گلهای برجسته و برگهای پیچان و گلدان است که به رنگهای آبی، زرد، سبز، سرخ و طلایی رنگ‌آمیزی شده‌اند. تنکه‌سازی سقف به‌شکل زمینه‌ای از اشکال هندسی است که در بخش مرکزی دارای یک قاب مستطیل‌شکل با طرح گره (ده پا بزی) اجرا شده و به علت رنگ‌آمیزی سقف مشخص نیست که در ساخت آن از چه مصالحی استفاده شده است، اما با توجه به تصویری که در پروندۀ ثبتی خانه وجود دارد، به نظر می‌رسد اجرای تنکه‌ها با گچ صورت گرفته باشد. همچنین بخاریهای دیواری مرمرین داخل اتاقها ــ که دارای گل و برگهای حجـاری‌شـده هستنـد ــ و چـوب مرغـوب به‌کـاررفتـه در بازشوها و کمدهای دیواری خانه را می‌توان از دیگر آرایه‌های این اشکوب به شمار آورد. تزیینات گچی فضاهای همکف متراکم‌تر از اتاقهای طبقۀ اول است. گچ‌بریها در بالای طاق درها و طاقچه‌های دیواری و نیز حاشیۀ قاب‌بندی دیوارها به چشم می‌خورد. سقف این طبقه با قابهای گچی مربعی‌شکلی که داخل هرکدام نقوش متنوع گیاهی گچ‌بری و رنگ‌آمیزی شده، تزیین یافته است. همچنین بر‌اساس تصویری که در پروندۀ ثبتی بنا، تهیه‌شده به سال 1381 ش، وجود دارد، انبار خانه واقع در جبهۀ غربی، ازاره‌ای از کاشی هفت‌رنگ دارد و سقف بخشهایی از جبهۀ شرقی همکف به‌صورت طاق گلودرهم اجرا شده است ( گزارش، بش‍ ؛ طایفه).

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، تهران، 1389 ش؛ سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، 1376 ش؛ طـایفه، سیما، تحقیقات میدانی؛ گزارش ثبتی منزل انیس‌الدوله، ادارۀ کل میراث فرهنگی استـان تهران، 1381 ش؛ ملکی (عضو هیئت مدیـرۀ اتحادیۀ صنف دارندگان گوشت گوسفندی تهران)، گفت‌و‌گو با مؤلف؛ نظام‌السلطنه مافی، حسینقلی، خاطرات و اسنـاد، به کوشش معصومه نظام‌مافی و دیگران، تهران، 1361 ش؛ نقشۀ شهر دارالخلافۀ ناصری طهران مشهور به نقشۀ عبدالغفار، 1309 ق/ 1891 م.

سیما طایفه