انوشیروان دادگر، دبیرستان

انوشیروان دادگر، دبیرستان \dabīrestān-e anūšīr(a)vān-e dādgar\، دبیرستانی دخترانه متعلق به انجمن زردشتیان تهران، واقع در خیابان انقلاب اسلامی، کوچۀ سعید، منطقۀ 6 شهرداری تهران. 

دبیرستان دخترانۀ انوشیروان دادگر در 20 شهریور 1315 ش/ 9 آوریل 1936 م گشایش یافت. این واحد آموزشی از جملۀ قدیم‌ترین آموزشگاههای دخترانۀ تهران به شمار می‌آید. پیش از گشایش این دبیرستان، آموزشگاهی موسوم به «آموزشگاه دختران زرتشتی» در 1287 ش/ 1908 م، با هدف تحصیل دختران زردشتی در مقاطع مختلف تحصیلی آغاز به کار کرده بود. با افتتاح دبستان ایرج در 1301 ش/ 1922 م، آموزشگاه دختران نیز به ساختمان دبستان ایرج انتقال یافت؛ اما تفکیک مقاطع تحصیلی دبستان و دبیرستان دختران زردشتی از یکدیگر همواره مد نظر مسئولان انجمن زردشتیان تهران بود؛ ازاین‌رو، موضوع با اردشیر جی، از پارسیان هند و نمایندۀ او در انجمن زردشتیان تهران مطرح شد. اردشیر جی طی فراخوانی از پارسیان هند برای برپایی این دبیرستان درخواست کمک مالی کرد. در پاسخ درخواست او، یکی از نیکوکاران زردشتـی هند بـه نـام «رتن بائی تاتا» مبلـغ 100هزار روپیه به این کار اختصاص داد، به شرط آنکه زمین آن را دولت ایران و یا انجمن زردشتیان تهران تأمین نماید. 
به‌منظور نظارت بر احداث ساختمان و تأمین اثاثیۀ مدرسه، مطابق منظور رتن بائی تاتا در بمبئی کمیته‌ای تشکیل شد. انجمن زردشتیان تهران نیز در خردادماه 1309 کمیتۀ دیگری در تهران، مرکب از شماری از زنان و مردان زردشتی و مسلمان، تشکیل دادند تا بر حسن انجام کار احداث دبیرستان دخترانه نظارت نماید. در کمیتۀ تهران، حسن تقی‌زاده (وزیر مالیه)، نیرالملک هدایت (رئیس دیوان عالی تمیز) و مستوره افشار اعضای مسلمان این کمیته، و ارباب کیخسرو شاهرخ، اردشیر جی ریپورتر و گشتاسب فیروزگر برخی از اعضای زردشتی آن بودند. 
بنابر شرط رتن بائی تاتا، انجمن زردشتیان تهران دو سال فرصت داشت تا اقدام به احداث و راه‌اندازی دبیرستانی که نام آن را همو مقرر کرده بود، نماید. چون مهلت انجمن محدود بود، بر آن شد تا هرچه زودتر قطعه‌زمینی فراهم سازد. در این هنگام، رتن بائی تاتا در آذرماه 1309 درگذشت؛ اما چنان‌که مقرر شده بود، هر دو کمیته به کار خود ادامه دادند. تهیۀ نقشۀ ساختمان به نیکلای مارکُف سپرده شد. این نقشه در 26/ 10/ 1309 ش در جلسۀ انجمن زردشتیان تهران بررسی شد و به همراه برآورد هزینۀ احداث آن مورد تصویب انجمن زردشتیان تهران قرار گرفت (پارکی، 19؛ اسنادی ... ، 251-253؛ پوررستمی، 293-294). 
هم‌زمان با اقدام به احداث دبیرستان دخترانه، انجمن زردشتیان دست‌اندرکار احداث دبیرستان پسرانۀ فیروز بهرام (ه‍ م) بود؛ ازاین‌رو، انجمن هم ازلحاظ تأمین زمین، و هم ازلحاظ بودجۀ خرید آن در تنگنا قرار گرفت. دبیرستان فیروز بهرام در محوطۀ زمین انجمن زردشتیان تهران بر پا می‌شد و انجمن برای خرید زمین جدید توان مالی نداشت. در ابتدا عبدالحسین تیمورتاش، وزیر وقت دربار، قول داد که شهرداری تهران زمین مورد نیاز را تأمین سازد، اما این وعده محقق نشد؛ ازاین‌رو، انجمن زردشتیان تهران در مرداد 1311، از یحیى خان قراگوزلو، وزیر وقت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه، یاری جست و وزارت معارف نیز بنابه تصویب هیئت دولت، قطعـه‌زمینـی بـه مساحـت 10هـزار مـ2 را در بیـرون از دروازۀ یوسف‌آباد خریداری کرد. این زمین که محل استقرار کنونی دبیرستان انوشیروان دادگر است، به مبلغ 20هزار تومان خریداری شد که وجه آن از بانک ملی ایران وام گرفته، و مقرر شد مبلغ 5هزار تومانِ آن توسط دولت، و بقیه به‌صورت اقساط، توسط انجمن زردشتیان تهران پرداخت شود ( اسنادی، همانجا؛ پارکی، همانجا، نیز 24). 
در اواخر شهریور 1313، طی برگزاری مراسمی، کلنگ ساخت دبیرستان انوشیروان دادگر به زمین زده شد و لوحۀ یادبود سنگ‌بنا توسط محمدعلی فروغی، رئیس‌الوزرا، در حضور بیش از 300 تن از صاحب‌منصبان دولتی و اعضای انجمن زردشتیان تهران نصب شد. روی این سنگ‌نوشته ضمن ستایش اهوره‌مزدا و طلب آمرزش برای بانی این دبیرستان، نوشته شده است که در روز پنجشنبه اول شهریور 1313، سنگ‌پایه به دست ذکاءالملک فروغی، رئیس‌الوزرا، نصب گردید ( اسنادی، 253؛ پارکی، همانجا). 
در آبان 1313، جشن هزارۀ فردوسی و مراسم گشایش آرامگاه وی در مشهد برگزار شد. در این مراسم، تنی چند از پارسیان هند نیز حضور داشتند. از جملۀ ایشان نوازبانو تاتا بود. وی در این مراسم پذیرفت مبلغ 70 تا 75 هزار روپیه از محل خیریۀ سرداراب تاتا به احداث دبیرستان انوشیروان دادگر اهدا نماید و افزون‌برآن، عنوان داشت که سالیانه مبلغ 000‘ 3 روپیه از محل آن مؤسسۀ خیریه به این دبیرستان کمک نماید. بااین‌حال، دشواریهای بسیاری در خلال ساخت پدید آمد (همانجا). 
در جلسۀ مشترکی که با حضور اعضای انجمن و کمیته در 30 مرداد 1315 در محل دبیرستان انوشیروان دادگر تشکیل شد، مقرر گردید در آغاز سال آموزشی 1315-1316 ش، دبیرستان با حضور مقامات مملکتی رسماً گشایش یابد. دبیرستان دخترانۀ انوشیروان دادگر در 20 شهریور 1315 با حضور رئیس‌الوزرا، رئیس مجلس شورای ملی، رئیس دربار سلطنتی، وزیر معارف، تنی چند از نمایندگـان مجلـس شورای ملـی، رجـال سرشنـاس و همچنین اعضـای انجمن زردشتیان تهران، اعضای انجمن ایران‌لیگ و کمیتۀ نظارت بر ساختمان دبیرستان در بمبئی، گشایش یافت ( اسنادی، 254؛ پارکی، 25). در نخستین دورۀ سال تحصیلی، 194 دانش‌آموز دختر ثبت‌نام شدند (همو، 29)؛ اما ازآنجاکه دبیرستان در بیرون از دروازۀ یوسف‌آباد تهران قرار داشت و این محل برای رفت‌وآمد دختران ناامن بود، ارباب کیخسرو شاهرخ در 30 آبان 1315 طی نامه‌ای به فروغی، نخست‌وزیر وقت، اظهار داشت که دانش‌آموزان دختر به‌جهت مزاحمتهای محصلان کالج البرز (آمریکاییها) و یک عده اراذل خارجی، امنیت ندارند و درخواست کرد تا شهربانی امنیت دانش‌آموزان دبیرستان را برقرار سازد ( اسنادی، 254- 258). 
در نخستین سال آغازبه‌کارِ دبیرستان، عفت سمیعیان به‌عنوان مدیر مدرسه گمارده شد؛ اما وی در همان ابتدا به‌دلیل مأموریت شوهرش از مدیریت دبیرستان انوشیروان استعفا کرد؛ به این جهت، میس لوییز اورشان به جای وی مدیریت دبیرستان را بر عهده گرفت. انجمن زردشتیان تهران از ارباب رستم بهمن شاهپور، که همواره در امور خیریه شناخته‌شده بود، درخواست کرد که ماهانه حقوق دبیران مدرسه را بپردازد. وی این درخواست انجمن را پذیرفت و مقرر گردید که ازطریق شرکت نسبی گیو و شرکا (متعلق به ارباب گیو)، حقوق ماهیانۀ دبیران دبیرستان انوشیروان دادگر را پرداخت نماید. از ویژگیهای این دبیرستان، برگزاری کلاسهای موسیقی بود (پارکی، 25؛ معاونت). 
پارسیان هند که با هدف ارائۀ کمکهای مالی و معنوی به زردشتیان ایران، شرکت ایران‌لیگ را در بمبئی تشکیل داده بودند، در 7 اسفند 1315 از انجمن زردشتیان تهران درخواست کردند که برابر وصیت‌نامۀ رتن بائی تاتا روی کاشی و سرلوحۀ دبیرستان، افزون‌بر «دبیرستان انوشیروان دادگر»، دو واژۀ «دختران» و «زرتشتیان» افزوده شود و تاریخچۀ تأسیس دبیرستان نیز به دو زبان فارسی و انگلیسی بر بدنۀ ساختمان نصب گردد. در همین نامه از اعضای انجمن زردشتیان تهران خواسته شد که کارهای دبیرستان انوشیروان دادگر مانند گذشته با هماهنگی با کمیتۀ تهران انجام گیرد (پارکی، همانجا). این جلسه‌ها به‌صورت مرتب در تهران تشکیل، و به امور دبیرستان رسیدگی می‌شد (همو، 30؛ معاونت). 
دبیرستان انوشیروان دادگر به‌جهت برگزاری دوره‌های موسیقی، مجهزبودن به سالن ورزشی و استخر، همچنین برگزاری دوره‌های آموزشی جانبی به یکی از برجسته‌ترین آموزشگاههای کشور بدل شده بود. 
نام مدیران دبیرستان انوشیروان دادگر از آغاز برپایی تا سال 1357 ش، اینهاست: لوییز اورشان (1315- 1327 ش)؛ ژولیا گورکیان (1328-1332 ش)؛ اختر معدلی (1333-1337 ش)؛ فخرایران بایندر (1337-1347 ش)؛ باهره فرهنگ (1347-1354 ش)؛ و فرخ وکیل (1354-1357 ش). با پیروزی انقلاب اسلامی در 1357 ش، برای مدت کوتاهی نام این مدرسه به دبیرستان دخترانۀ «پندار نیک» تغییر یافت. سپس با پیگیریهای انجمن زردشتیان تهران، نام آن را انوشیروان جی تاتا، پدر رتن بائی بانجی تاتا، نهادند. این نام هنوز بر سردر این دبیرستان موجود است، اما همگان این آموزشگاه را به نام انوشیروان می‌شناسند. از دیگر تحولات دبیرستان، پیش از پیروزی انقلاب، صدور فرمان آموزش رایگان در اوایل دهۀ 1350 ش بود. با ابلاغ این فرمان، دریافت کمکهای نقدی از پارسیان هند قطع شد و مدرسه به‌صورت یک آموزشگاه دولتی، زیر نظر انجمن زردشتیان تهران درآمد (همو). 

معماری

ساختمان دبیرستان انوشیروان دادگر توسط نیکولای مارکف، و به سبک معماری ملی صورت گرفته است. از خصوصیات مهم سبک ملی می‌توان از تقارن و تناسب در نمای ساختمانها، ایوانهای وسیع، بازشوهای بزرگ، پلکانهای عریض و ستونهای مرتفع در نمای ورودی ساختمان، استفاده از مجسمه‌ها و یا حجاریهای مرسوم در دوران هخامنشی و ساسانی در نما، ارتفاع نسبتاً زیاد ایوانها و فضاهای داخلی، و استفاده از کنگره‌های سرتاسری بر لبۀ بام، ایوان و پله‌های آن نام برد. همۀ اینها به‌نوعی جلوه‌گر عظمت ساختمان و قدرت بانیان آن به شمار می‌آید. 
مارکف نخستین معمار دورۀ پهلوی اول بود که نمادهای تاریخ پیش از اسلام را در طراحیهای خود به کار می‌برد. نمای اصلی ساختمان دبیرستان انوشیروان کاملاً از طرح کاخ تخت جمشید الهام گرفته است (قبادیان، 15-17؛ مختاری، 85- 88). شکل‌گیری ساختمان براساس یک محور طولی در جهت شرقی ـ غربی است با درازایی در حدود 76 متر و دو بازوی شمالی ـ جنوبی در دو سمت ساختمان که بر ایستایی و استواری بنا تأکید دارد.
دبیرستان انوشیروان در دو طبقه ساخته شده، و بخشهای کوچکی از آن دارای زیرزمین است که امروزه به‌عنوان موتورخانه استفاده می‌شود. ورودی اصلی بنا در ضلع جنوبی قرار دارد. دسترسی بنا ازطریق 4 پله از کف حیاط میسر می‌شود. 
بخش مرکزی ساختمان خود دارای ویژگی خاص این‌گونه ابنیه است؛ یعنی بلندی و استواری چشمگیر و وجود 4 ستون اصلی و دو نیم‌ستون در ایوان ورودی و حالت کنگره‌ای دست‌انداز بام به سبک کاخهای هخامنشی است. تناسب اندازه‌های بخش مرکزی بنا عبارت است از عرضی با حدود 16 متر، و بیشترین طول شمالی ـ جنوبی ساختمان نیز که در این بخش (مرکزی) دیده می‌شود، حدود 38 متر است. 
ستونهای بلند با سرستونهایی به‌شکل گاو در نمای جنوبی، و نشان فروهر در پیشانی بنا در ضلع جنوبی که همگی با شیوۀ بسیار ظریفی از جنس سیمان اجرا شده است، از خصوصیات ممتاز این بنا به شمار می‌آید. کاشیهای رنگی با نقوش کاخهای هخامنشی در دو بازوی بنا قابل توجه است. 
مهم‌ترین عنصر تزیینی ساختمان دبیرستان انوشیروان که درعین‌حال نقش کاربردی نیز دارد، آجر است که با ایجاد قابهای طرح‌دار و قطاربندی در رُخ‌بام آن جلوۀ ویژه‌ای به بنا بخشیده است. قوسهای ایرانی پنجره‌ها و نمای آجری نما، نمایانگر تلفیق معماری پیش و پس از اسلام است. سازۀ بنا براساس دیوارهای آجری باربر، و سقف مسطح تشکیل، و در پوشش سقف از طاق ضربی و تیرآهن استفاده شده است (دبیرستان ... ، 6-7). سقف بیرونی ساختمان انوشیروان دادگر، شیروانی است. شیروانی بخش مرکزی در وسط یک کلاه‌فرنگی بزرگ است و در پس و پیش آنْ دو شیروانی شکسته قرار دارد (نک‍ : مساوات، 34). 
در دو سوی تالار اصلی که در وسط ساختمان در طبقۀ همکف قرار دارد، پلکان ارتباطی به طبقۀ دوم تعبیه شده است. نقشۀ هر دو طبقه مشابه یکدیگر بوده، و کاملاً بر هم منطبق است. کلاسها در امتداد راهرو سرتاسری بنا و در ضلع جنوبی آن قرار دارد؛ ازاین‌رو، استفاده از نور مناسب برای داخل کلاسها میسر گردیده است، زیرا این بنا از ابتدا به‌منظور کاربرد آموزشی شکل گرفته، و در کنار مؤسسات آموزشی دیگری همچون دبیرستان البرز و دانشگاه امیرکبیر نشانگر دورۀ کوتاهی از توجه به آموزش‌وپرورش بر مبنای الگوهای غربی است (دبیرستان، همانجا).