انوار

انوار \anvār\، عبدالله (1303-1401 ش/ 1924-2023 م)، تهران‌پژوه، کتاب‌شناس، لغت‌نویس، پژوهشگر و مترجم در حوزه‌های منطق، فلسفه، ادبیات، فقه و اصول، ریاضیات و موسیقی.

عبدالله انوار در تهران، خیابان صنیع‌الدوله (خیابان سعدی، چهار‌راه سید علی) زاده شد (انوار، گفت‌و‌گو ... ). پدرش سید یعقوب انوار شیرازی، از اهالی فارس بود که علوم قدیمه را در شیراز و تهران نزد کسانی چون آخوند ملا احمد شانه، میرزا حسن آشتیانی، و میرزا ابوالحسن جلوه فرا‌گرفت (شهید‌زاده، 342). یعقوب انوار که از سال 1314 ق/ 1275 ش به تهران آمده بود، در خلال جنبش مشروطیت به صف مشروطه‌خواهان پیوست و در واقعۀ به‌توپ‌بستن مجلس شورای ملی دستگیر، و به مدت 3 ماه در باغشاه زندانی شد. او در دوره‌های چهارم تا هفتم مجلس شورای ملی به‌عنوان نمایندۀ مردم شیراز در مجلس شورای ملی راه یافت. یعقوب انوار از موافقان انقراض قاجاریه، و انتقال سلطنت به خاندان پهلوی بود، اما پس از پایان دورۀ هفتم مجلس شورای ملی از سیاست کناره گرفت و به فرزندان خود نیز توصیه کرد که «وارد سیاست نشوند» و وقت و توان خود را نیز صرف علم‌آموزی کنند (انوار، همان).
یعقوب انوار در سال 1299 ش با دختر میرزا مصطفى وقارالدوله، دختر پسرعموی میرزا علی خان امین‌الدوله، صدر‌اعظم مظفر‌الدین شاه قاجار ازدواج کرد که حاصل آن 5 فرزند بود. عبدالله انوار فرزند سوم این خانواده است. یکی از خواهران او فرشته نام داشت که استاد دانشگاه در رشتۀ کتابداری، و مسلط به زبانهای انگلیسی و فرانسه بود. حبیب‌الله و محمد نیز هر دو استاد بازنشستۀ دانشگاه آکسفرد هستند که اولی متخصص آیرودینامیک، و دومی پزشک در رشتۀ پارازیتولوژی است (همان).

تحصیلات

عبدالله انوار تحصیلات ابتدایی خود را در فاصلۀ سالهای 1310-1316 ش در دبستانهای سیروس و امیر معزی تهران گذراند و سپس به‌عنوان شاگرد اول دبستانهای تهران به دبیرستان البرز، موسوم به کالج آمریکایی رفت و در رشتۀ ادبی مشغول تحصیل شد. در 1321 ش، به مدرسۀ حقوق راه یافت و در 1324 ش، موفق به اخذ درجۀ لیسانس در رشتۀ قضایی حقوق شد. افزون‌براین، دل‌بستگی او به ریاضیات موجب شد که هم‌زمان با تحصیل حقوق، نخست در کلاس ششم علمی (ریاضی) دبیرستان البرز حاضر شود و سپس در 1323 ش، برای تحصیل در رشتۀ ریاضیات به دانش‌سرای عالی برود (همان؛ شهیدزاده، همانجا). او از موسى عمید، محمود شهابی و جلال همایی به‌عنوان تأثیر‌گذارترین استادان خود در رشتۀ حقوق یاد کرده، و محسن هشترودی را نیز برجسته‌ترین استاد خود در رشتۀ ریاضی دانسته است (انوار، همان).
انوار به‌سبب اینکه در خانواده‌ای مذهبی به دنیا آمده و پرورش یافته بود، به خواست پدر ناگزیر بود که هم‌زمان با تحصیلات ابتدایی و متوسطه، دروس حوزوی را نیز خارج از برنامۀ مدرسه بیاموزد؛ بدین ترتیب، تا کلاس ششم، کتاب جامع المقدمات، و تا کلاس دوازدهم، کتابهای المُغْنی و مُطوّل را فرا‌گرفته بود. همچنین، تا پایان دورۀ دبیرستان، زبان عربی و انگلیسی را به‌خوبی می‌دانست و در پایان دورۀ دانشگاه به زبان فرانسه نیز تسلط داشت (همان).
بااین‌حال، بسیاری از آموخته‌های او با ابتکارات شخصی و ازطرق غیر‌ رسمی حاصل شد. برای نمونه، در سال 1330 ش، شرح منظومۀ حاج ملا هادی سبزواری را نزد مرتضى مطهری آموخت و هنگامی‌که مهدی محقق و امیرحسین آریان‌پور در دورۀ دکترای زبان و ادبیات فارسی مشغول تحصیل بودند، پا‌به‌پای آنان متون نظم و نثر فارسی را مطالعه می‌کرد (محقق، 350-352).
افزون‌براین، از سالهای آغازین دهۀ 1330 ش، در خانۀ خود (نخست در خیابان سعدی، و سپس در باغ ملکی دزاشیب)، جلسات هفتگی بحث و گفت‌و‌گوی آزادانه را ترتیب داد که بعدها به «انواریه» معروف شد. این جلسات بیش از 20 سال ادامه داشت و کسانی چون مهدی محقق، امیرحسین آریان‌پور، ناصر فربد، احمد فردید، محمدباقر هوشیار، احسان نراقی، خدایار محبی، غلامرضا شهری، علی‌اکبر شهبازی، علی موسوی بهبهانی، جلال‌الدین آشتیانی، محمدحسین انوار و جعفر شهیدی در آن حضور می‌یافتند (همو، 350).

پیشینۀ شغلی

خدمات شغلی عبدالله انوار از سال 1324 ش، با کار در بانک ملی ایران به مدت یک سال و نیم آغاز شد. سپس از کار در بانک استعفا داد و تا 1329 ش، که به خدمت نظام اعزام شد، به تدریس ریاضیات در هنرسرای عالی پرداخت. پس از پایان دورۀ سربازی ــ که هم‌زمان با جنبش ملی‌شدن نفت بود ــ به استخدام وزارت فرهنگ درآمد و به‌عنوان دبیر زبان انگلیسی در دبیرستانهای تهران به خدمت مشغول شد. پس از 5 سال، با توجه به تسلط بر زبان فرانسه به ادارۀ نگارش وزارت فرهنگ منتقل شد و 3 سال نیز به‌عنوان مترجم در آنجا مشغول فعالیت بود (انوار، همان).
در سال 1339 ش، هنگامی‌که مهدی محقق، مدیر وقت بخش نسخه‌های خطی کتابخانۀ ملی، برای تدریس به دانشگاه منتقل شد، عبدالله انوار را برای جانشینی خود پیشنهاد کرد که خصوصاً با توجه به پیشینۀ خانوادگی او مورد پذیرش قرار گرفت (محقق، 351؛ انوار، همان). انوار از این سال تا 1360 ش که بازنشسته شد، در کتابخانۀ ملی مشغول خدمت بود و موفق شد فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ ملی را در 10 مجلد تدوین سازد که 6 مجلد آن مربوط به نسخه‌های فارسی، و 4 مجلد دیگر مربوط به نسخه‌های عربی است. شرح خلاصه‌ای که انوار در معرفی هر نسخه نوشته، بیانگر احاطۀ کافی و وافی او به محتوای نسخه‌های خطی در موضوعات گوناگون است (شهیدزاده، 340-343).

کارنامۀ علمی

افزون‌بر فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ ملی ــ که در شمار برجسته‌ترین کارهای علمی عبدالله انوار است ــ او آثار منتشرشده و ناشدۀ پرشماری در موضوعات گوناگون دارد که از ‌مهم‌ترین آنها نگارش تمام واژگان مربوط به حرف «خ» و بخشی از واژگان مربوط به حرف «ک» در لغت‌نامۀ دهخداست. این بخشها حاصل 15 سال فعالیت انوار در مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخداست که هم‌زمان با فعالیت در کتابخانۀ ملی صورت گرفت (انوار، همان). دیگر آثار انوار غیر از آنچه در حوزۀ تهران‌پژوهی نوشته، عبارت‌اند از:

آثار منتشرشده

تصحیح و تعلیقه بر کتاب جهانگشای نادری تألیف میرزا محمدمهدی خان استرابادی، 1340 ش؛ تصحیح و تعلیقه بر اساس الاقتباس خواجه نصیر‌الدین طوسی، در دو مجلد، 1375 ش؛ و ترجمۀ بخشی از کتاب تطور خلاق اثر هانری برگسن تحت عنوان تطور حیات، از انتشارات فرانکلین.

آثار منتشرنشده

ترجمه و تفسیر 22 جلد کتاب شفای بوعلی سینا که بخش مربوط به موسیقی آن تحت عنوان جوامع علم موسیقی شفا در 1393 ش به چاپ رسیده است؛ تعلیقه و تفسیر فارسی بر مجردات دانشنامۀ علائی بوعلی سینا؛ شرح و تعلیقه بر 3 جلد کتاب شرح اشارات همو که توسط خواجه نصیر‌الدین طوسی و فخرالدین رازی مورد جرح و تفسیر قرار گرفته است؛ شرح مقاصد الفلاسفۀ امام محمد غزالی؛ ترجمۀ کتاب تهافت الفلاسفۀ امام محمد غزالی؛ شرح و تعلیقه بر بخش فلسفۀ کتاب درة التاج لغرة الدبّـاج اثر قطب‌الدین محمود شیرازی؛ تعلیقه بر کتاب زاد المسافرین ناصر خسرو قبادیانی؛ تفسیر و تعلیقه بر کتاب جامع الحکمتین همو؛ تفسیر بر کتاب خوان الاخوان همو؛ تعلیقه و تفسیر بر کتاب موسیقی الکبیر فارابی؛ شرح و تفسیـر بر شـرح حکمت الاشراق قطب‌الدین شیـرازی؛ ترجمه و شرح معالم الاصول، اثر شیخ حسن فرزند شهید ثانی؛ شرح و تفسیر مبحث الفاظ قوانین الاصول اثر میرزای قمی؛ شرح باب اصول عملیه و سمعیۀ کتاب الفصول، اثر شیخ محمدحسین حائری اصفهانی معروف به صاحب فصول؛ ترجمه و شرح فرائد الاصول شیخ مرتضى انصاری؛ ترجمه و شرح مکاسب شیخ مرتضى انصاری؛ شرح و ترجمۀ کفایة الاصول آخوند ملا محمدکاظم خراسانی؛ شرح و تفسیر فارسی بر کتاب شرح اللمعۀ شهید ثانی؛ ترجمۀ کتاب هندسۀ پروژکتیو، اثر فدریکو انریک؛ ترجمه و شرح هندسۀ تحلیلی، اثر سروه؛ گردآوری 6 جلد حل‌المسائل منطق ریاضی از کتابهای مختلف منطق ریاضی که به زبان انگلیسی نوشته شده‌اند؛ شرح و تفسیر و تبیین مضامین پیچیدۀ بسیاری از دیوانهای مشهور سرایندگان پارسی‌گوی، از آن میان، دیوان ناصر خسرو و دیوان خاقانی شروانی (شهیدزاده، 343-346).
علت کثرت آثار منتشرنشدۀ عبدالله انوار عدم تقاضای ناشران، و بی‌میلی آنان نسبت به انتشار کتابهایی است که در معرض تقاضای تودۀ مردم نیست و بازده مالی ندارد (همو، 347).

تهران‌پژوهی

پژوهشهای عبدالله انوار دربارۀ تهران از سال 1348 ش، با پیاده‌رویهای طولانی در محله‌های قدیمی شهر آغاز شد. او در خلال این پیاده‌رویها، فضاها و بناهای بازمانده از دورۀ قاجار را به‌دقت مشاهده، می‌کرد و سیر تحول و تطور آنها و نیز پیشینۀ مالکیتشان را از خلال متون و اسناد تاریخی استخراج می‌کرد. از این گذشته، حافظۀ قوی و سرشار انوار موجب شده بود تا روند دگرگونی شهر و اجزای آن از دورۀ پهلوی اول بدین سو را با دقت بالا به خاطر بسپارد. بااین‌حال، عمدۀ دانسته‌ها و یافته‌های او در این زمینه به‌صورت منتشرنشده (یا حتى غیر مکتوب) باقی مانده است.
اگر از مقالۀ «باغ نگارستان» بگذریم، بیشتر آنچه از عبدالله انوار دربارۀ تهران منتشر شده، مقالاتی است که در شرح «نقشۀ شهر دارالخلافۀ ناصری طهران»، ترسیم عبدالغفار نجم‌الدوله در 1309 ق/ 1892 م نگاشته است. این نقشه وضعیت تهران در اواخر دورۀ ناصری تا پایـان دورۀ قاجار را با دقت نسبتاً بالایی نشان می‌دهد. روش انوار در شرح نقشۀ عبدالغفار بدین شکل است که بخشی از نقشه (برای نمونه، ضلعی از یک خیابان) را مشخص کرده است، و کلیۀ بلوکها و بناهای واقع در آن را بر‌اساس نامهای مندرج در نقشه معرفی می‌کند. او در خلال این معرفی، وجه تسمیۀ هر قسمت را توضیح می‌دهد و اگر جایی به نام کسی خوانده شده باشد، ضمن معرفی آن شخص، پیشینه و چرایی اطلاق نام یا مالکیت او بر آنجا را شرح می‌دهد. گاه نیز از رویدادهای کوچک و بزرگی سخن می‌گوید که در مکان مورد نظر رخ داده است. سپس سیر تحول جاها و وضعیت کنونی آنها را که در بسیاری موارد حاصل مشاهدات شخصی خود اوست، شرح می‌دهد. درمجموع، از خلال این توضیحات می‌توان به احاطۀ انوار بر علم‌الانساب دورۀ قاجار پی برد و آن را یکی از پایه‌های تهران‌پژوهی، و وجه برتری او نسبت به دیگر تهران‌پژوهان دانست.
چنین می‌نماید که مقاله‌های انوار دربارۀ تهران بیش از همه، با اتکا به حافظۀ قوی او و آنچه در گذشته دیده یا خوانده، تألیف شده است. بااین‌حال، وسعت اطلاعات وی سرنخهای پراهمیت و گاه دیریابی را در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.
این مقاله‌ها نخست در فاصلۀ سالهای 1370-1376 ش، تحت عنوان «مباحث تهران‌شناسی»، در نشریه‌ای به نام کتاب تهران منتشر شد و سپس با یک وقفۀ طولانی ــ ناشی از توقف انتشار شماره‌های بعدی نشریۀ کتـاب تهران ــ 4 مقالۀ دیگر در سالهای 1389-1391 ش، با عنوان «تهران به روایت سید عبدالله انوار» (بدون شماره یا عنوان اختصاصی برای دو مقاله از 4 مقاله)، در دوفصلنامۀ پایاب به چاپ رسید. در دهۀ 1380 ش نیز برخی از مقاله‌های او در کتاب تهران، مشترکاً توسط فرهنگستان زبان و ادب فارسی و بنیاد ایران‌شناسی در دو کتاب مستقل، به نام تهران قدیم و باغ نگارستان تجدید چاپ شد. کتاب تهران قدیم افزون‌بر بازنشر مقالۀ «باغ سردار» دارای مقدمه‌ای باعنوان «تهران در تاریخ» است که تاریخ این شهر از آغاز تا دورۀ قاجار را به‌اختصار مرور می‌کند.
مقاله‌های منتشرشدۀ عبدالله انوار دربارۀ تهران اینهاست: «باغ سردار»، «غرب خیابان لاله‌زار»، «باغ نگارستان»، «غرب خیابان فردوسی جنوبی»، چاپ‌شده در نشریۀ کتاب تهران؛ و همچنین «ناحیۀ جنوبی بین چهار‌راه خیابان سی تیر و چهار‌راه خیابان حافظ»؛ مقالۀ بدون عنوان با موضوع شرح چهار‌ضلعی ما‌بین خیابان امیریه (سپه/ امام خمینی)، خیابان یوسف‌آباد (شاهپور/ حافظ)، خیابان ارفعیه (چرچیل/ نوفل‌لوشاتو)، و خیابان پهلوی (ولیعصر کنونی)؛ مقاله‌ای بدون عنوان با موضوع شرح بخشی از گوشۀ شمال غربی دارالخلافۀ ناصری، مقاله‌ای بدون عنوان با موضوع شرح بخشی از چهار‌ضلعی ما‌بین خیابانهای استامبول (جمهوری کنونی)، مخبرالدوله (لاله‌زار نو کنونی)، کوشک (شهید تقوی کنونی)، و باغ ایلخانی (فردوسی کنونی) از روی نقشۀ نجم‌الدوله که در 4 شماره از نشریۀ پایاب به چاپ رسیده‌اند (نک‍ : مآخذ).

مآخذ

انوار، عبدالله، «باغ سردار»، کتاب تهران، تهران، 1370 ش، ج 1؛ همو، «باغ نگارستان»، گزارش فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، 1387 ش، شم‍ 8؛ همو، «باغهای تهران: باغ نگارستان»، کتاب تهران، 1373 ش، ج 4؛ همو، «تهران به روایت سید عبدالله انوار»، پایـاب، تهران، 1390-1391 ش، شم‍ 24-26؛ همـو، «تهران قدیـم»، گزارش فرهنگستان زبـان و ادب فارسی، تهران، 1386 ش، شم‍ 5؛ همو، «غرب خیابان فردوسی جنوبی»، کتاب تهران، تهران، 1372 ش، ج 3؛ همو، گفت‌وگو با مؤلف؛ همو، «ناحیۀ جنوبی بین چهار‌راه خیابان سی تیر و چهار‌راه خیابان حافظ»، پایاب، تهران، 1389 ش، شم‍ 23؛ شهیـدزاده، حسیـن، «یـار دیریـن»، حدیـث عشق، استـاد سید عبدالله انوار در جست‌و‌جوی گمنامی، به کوشش فریبا افکاری، تهران، 1385 ش؛ محقق، مهدی، «خاطراتی از استاد سید عبدالله انوار»، همان.

حمیدرضا حسینی