انگلیس، باغ و سفارت

انگلیس، باغ و سفارت \bāq va(o) sefārat-e engelīs\، از اولین سفارتخانه‌هایی که در تهران تأسیس شد. 

در سال 1226 ق سِر گور اوزلی، سفیر دولت انگلیس، به تهران آمد. وی نخست در خانۀ حاجی محمدحسین خان امین‌الدوله اقامت گزید تا مکانی مناسب برای سفارتخانه و اقامتگاه سفیر انگلستان تدارک دیده شود. برای این منظور، زمینهایی در حوالی دروازۀ حضرت عبدالعظیم که پیش از آن به محمد خان زنبورکچی تعلق داشت، به درخواست فتحعلی شاه قاجـار (سل‍ 1212-1250 ق/ 1797- 1834 م) در اختیار سفیر (ایلچی) انگلستان قرار گرفت و وی عمارتی با رواقها و ستونهای ایتالیایی در آن بر پا ساخت (اعتمادالسلطنه، 1/ 860-861؛ کرزن، 405). باغی نیز در جنوب این عمارت، چسبیده به حصار شاه‌تهماسبی تهران، به وزیرمختار انگلیس اختصاص یافت. از میان ساختمان سفارت انگلستان و باغ متعلق به آن ــ که محل تفرج اعضای سفارت نیز به شمار می‌رفت ــ خیابان غربی ـ شرقی نه‌چندان عریضی می‌گذشت (شیل، 77). در نقشۀ دارالخلافۀ طهـران که در 1275 ق/ 1859 م به کوشـش آگوست کرشیش تهیه شده است، عمارت و باغ وزیرمختار انگلیس در قسمت جنوبی محلۀ بازار جانمایی شده است (نک‍ : تهران‌نگاری، 18). 
سپس‌تر در سال 1278 ق، دولت انگلیس قطعه‌زمینی (محل کنونی سفارتخانۀ انگلستان در خیابان فردوسی) در شمال تهران، بیرون از حصار شاه‌تهماسبی خریداری (معتمدی، 257)، و کارهای ساخت بنای سفارتخانۀ جدید انگلستان را آغاز کرد. ویلیام هنری پیرسن سرپرستی ساخت مجموعه‌بناهای سفارتخانه را به عهده گرفت؛ همچنیـن، جیمـز ویلیـام وایلـد ــ کـه سـابقـۀ طراحـی ساختمانهای دیپلماتیک در اسکندریه، قاهره و استانبول را داشت ــ معمار طراح، و استاد علی‌اکبر معمار، پیمان‌کار طرح شدند. 
بخشهایی از بنای سفارتخانه شامل قسمت آهنی سقف، و بخشهایی از تزیینات بنا و قطعاتی چون ناقوس کلیسا، ساعت، تیر پرچم، قطعات بخاری و دودکش، دروازه‌های آهنی ورودی و پیچها و لوله‌ها در انگلستان ساخته، و به ایران منتقل شدند. این کار سبب تأخیر در ساخت این مجموعه شد. در تابستان 1289 ق/ 1872 م، کار اصلی ساخت سفارتخانۀ جدید که شامل چاپارخانه، اصطبل، انبار، سکونتگاههای خدمه و باغی با 500‘1 اصله درخت و راههای پیاده‌رو و درشکه‌رو بود، به پایان رسید و کارکنان سفارتخانه بدانجا نقل مکان کردند. بخشی از تزیینات و کارهای چوبی بنا تا پایان سال 1290 ق به درازا کشید. همچنین، ساخت مبلمان مجموعه با سرپرستی معماری به نام کَسپر پُردن کلارک، با ساخت‌مایۀ اروپایی و با تکیه بر مهارت استادکاران ایرانی در 1292 ق کامل شد (پارسی، 64، 69). حاصل دورۀ بیش از 6سالۀ ساخت مجموعۀ باغ و سفارت، اگرچه با هدف نمایش و ترویج فرهنگ و معماری انگلستان بود، ولی نشانه‌های آشکاری از معماری اسلامی هند را نیز در بر داشت (همانجا). 
دیگر دولتها نیز به‌تدریج سفارتخانه‌هایشان را در نزدیکی سفارتخانۀ انگلیس بنا نهادند. خیابانی پهن که سفارتخانه‌ها در امتداد آن ساخته شده بودند، به خیابان سفرا معروف شد؛ این خیابان نخستین خیابان تهران بود که برای روشنایی در آن، چراغ گازی نصب شد (معتمدی، 260). بنابر کروکی‌ای که کلنل جی. ای. داگلاس در 1321 ق/ 1904 م از موقعیت برخی سفارتخانه‌ها در تهران تهیه کرده است، مهم‌ترین همسایه‌های سفارتخانۀ انگلیس، سفارتخانۀ اتریش در شمال، سفارتخانه‌های آمریکا و ایتالیا در شمال شرقی، سفارتخانۀ فرانسه در غرب، و سفارتخانه‌های عثمانی (ترکیۀ کنونی)، روسیه، آلمان و بلژیک در جنـوب شرقی بودند (نک‍ : تهران‌نگـاری، 89). گاهی همسایگی این سفارتخانه‌ها مسئله‌زا می‌شد؛ ازجمله مخالفت سفارت انگلیس با ساختن طبقۀ دوم برای بنای سفارت عثمانی که در 150متری این سفارتخانه جا داشت (ارسل، 270). سفارت انگلیس از آن بیم داشت تا با انجام این کار، ساختمان سفارت عثمانی بر محوطۀ سفارت انگلیس اشراف داشته باشد. 
سفارتخانۀ جدید انگلیس طبق نقشۀ نجم‌الدوله که در سال 1309 ق/ 1892 م به چاپ رسیده است، در شمال محلۀ دولت، و مقابل باغ ظهیرالدوله جا داشت و بنابر توضیحات عبدالغفار نجم‌الدوله، چون اهالی این سفارتخانه راضی نشدند نقشۀ صحیحی از آنجا برداشته شود، «نقشۀ نظری» آن برداشته شده اسـت (نک‍ : تهران‌نگـاری، 53). در ایـن نقشه، محوطۀ سفارتخانۀ انگلیس از شمال به خیابان غربی ـ شرقی باغ جناب امین‌السلطان، از جنوب به خیابانی بی‌نام، از شرق به خیابان باغ ایلخانی، و از غرب به خیابان غربی سفارت انگلیس محدود می‌شد (همان، 36). آب مورد نیاز این سفارتخانه نیز از قناتهای سفارت روس و انگلیس تأمین می‌شد که پس از بیرون‌آمدن از محوطۀ سفارتخانه، بخشی از آب نواحی مرکزی ناحیۀ شمالی شهر تهران را تأمین می‌کرد (شهری، 3/ 224). در نقشۀ کارل بدکر از تهران که در 1332 ق/ 1914 م به چاپ رسیده است، خیابان شمـالی ـ جنـوبی واقع در شـرق سفارتخـانۀ انگلیس که خیابان اصلی مجاور آن نیز به شمار می‌آید، از خیابان باغ ایلخانی به خیابـان علاءالدوله تغییر نـام داده است (نک‍ : تهران‌نگاری، 90، 91).
در خیابان‌کشیهای سال 1304 ش در دورۀ پهلوی، بخشهایی از سفارتخانۀ انگلیس تخریب شد و به خیابان علاءالدوله در شرق، و نادری در جنوب این سفارتخانه پیوست (شهری، 1/ 358). براساس «نقشۀ وضع و ترتیب خیابانهای طهران» در 1308 ش/ 1929 م، نـام خیابانهـای واقع در شمال و غرب این سفارتخانه به‌ترتیب به خیابان نـاصر خسرو و خیابـان فردوس تغییـر یـافته اسـت (نک‍ : تهران‌نگـاری، 105). نقشۀ راهنمـای تهران در 1323 ش/ 1944 م نشان می‌دهد که خیابانهای اطراف سفارتخانۀ انگلیس بازهم تغییر نام داده‌اند. نام خیابان شمالی به «سفارت چرچیل»، خیابان جنوبی به «شاه»، و خیابان شرقی بـه «فردوسی» تغییـر کرده‌اند (نک‍ : همـان، 149). امروزه، خیابان شمالی سفارتخانۀ انگلیس با نام «نوفل لوشاتو»، خیابان جنوبی «جمهوری اسلامی»، و خیابان غربی «بابی ساندز» خوانده می‌شود و خیابان شرقی بدون تغییر نام باقی مانده است. 
تحصن جمعی از مردم تهران در جریان جنبش مشروطه‌خواهی در سفارتخانۀ انگلیس، ازجمله رویدادهای مهم رخ‌داده در این سفارتخانه است که گفته می‌شود انگلیسیها از مدتها پیش، زمینۀ آن را فراهم کرده بودند؛ مثلاً به روایتی، ساخت شمار زیادی آشپزخانه و آبریز در جنوب باغ سفارت، به دور از ساختمانهای اصلی، برای خدمت‌رسانی به مردم متحصن بوده است (شهری، 1/ 362). از دیگر نکات درخور توجه دربارۀ سفارتخانۀ انگلیس، برگزاری مهمانی و جشن در ایام مختلفی چون کریسمس و تولد ملکۀ انگلیس بود که شمار بسیاری از رجال و شاهزادگان ایران به آن دعوت می‌شدند (سالور، 1/ 275). در مهر 1331، در دورۀ نخست‌وزیری محمد مصدق، رابطۀ سیاسی ایران و انگلیس موقتاً قطع شد و نشان برنزی زردرنگ امپراتوری بریتانیا را از بالای سردر آجری سفارت انگلیس در خیابان فردوسی پایین آوردند (بلاغی، 242). 
از ابتدای استقرار سفارت انگلیس در تهران، به‌سبب گرمی هوا در تابستان، باغی ییلاقی در منطقۀ قلهک نیز در اختیار این سفارتخانه بوده است. این محل جزو تیول شاه، و از طرف محمد شاه قاجار (سل‍ 1250-1264 ق/ 1834- 1848 م) به این سفارتخانه واگذار شده بود. در آن زمان، قلهک دهکده‌ای کوچک بود که در فاصلۀ 11کیلومتری شمال شهر تهران جا داشت. در ابتدا کارکنان سفارت انگلیس در فصلهای گرم سال در قلهک اردو می‌زدند؛ تا اینکه ناصرالدین شاه (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1896 م) در 1279 ق، آن بخش از زمینهای قلهک را که ییلاق سفارت انگلیس در آنجا بود، به این سفارت بخشید و خانه‌ها و دفاتر کاری برای وزیرمختار و زیردستانش در باغهای قلهک ساخته شد (معتمدی، 260، 261؛ ایستویک، 62). محل باغ سفارت انگلیس در قلهک، در نقشۀ راهنمای تهران و اطراف که در 1332 ش به کوشش سرهنگ محمدرضا غفاری تهیه شده، در زمینهای شمال شهر تهران جانمایی گردیده است و اکنون نیز در همان مکان جا دارد (نک‍ : تهران‌نگاری، 200). 

مآخذ

ارسل، ارنست، سفرنامه، ترجمۀ علی‌اصغر سعیدی، تهران، 1382 ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران، 1367 ش؛ ایستویک، ا. ب.، سفرنامه (روزنامۀ خاطرات یک دیپلمات انگلیسی)، تهران، 1400 ش؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران (قسمت مرکزی و مضافات: سفارتخانه)، قم، 1350 ش؛ پارسی، فرامرز، «اقامتگاه سفیـر انگلیس»، معمـار، تهران، 1388 ش، شم‍ 55؛ تهران‌نگـاری؛ سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، 1371 ش؛ شیل، مری، خاطرات، ترجمۀ حسین ابوترابیان، تهران، 1368 ش؛ کرزن، ج. ن.، ایران و قضیۀ ایران، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، 1380 ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تـاریخـی تهـران، تهـران، 1381 ش. 

مریم شائیان