انصاری، حمام

انصاری، حمام \hammām-e ansārī\، گرمابه‌ای متعلق به دورۀ قاجاریه واقع در خیابان وحدت اسلامی (شاهپور سابق)، خیابان فرهنگ، نبش کوچۀ نادر قدسی.
این گرمابه که با شمارۀ 569‘4 به تاریخ 11/ 10/ 1380 ش، در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده، تـا سال 1384 ش به‌صورت نیمه‌ویران بوده است. در این سال، مجوز مرمت و تغییر کاربری آن صادر شد و در مرمتهای انجام‌گرفته در سالهای 1385 و 1388 ش، به سفره‌خانه بدل شد و امروزه با نام سفره‌خانۀ سنتی ارسباران، از جاذبه‌های گردشگری شهر تهران است (گزارش ... ). 

حمام انصاری در عمق حدود 3متری از کف خیابان فرهنگ و در زمینی به مساحت 365 مـ2 ساخته شده است. بخشهـای مختلف این حمام عبارت‌اند از: 

ورودی

حمام دارای دو ورودی در جبهۀ جنوب شرقی و جبهۀ غربی بناست. ورودی ضلع غربی بعدها ایجاد شده و به قسمت زنانۀ حمام که الحاقیِ دورۀ پهلوی بوده، راه می‌یافته است؛ بخش زنانه به هنگام بازسازیهای سال 1385 ش، تخریب شده است. ورودی اصلی بنا در جبهۀ جنوب شرقی حمام واقع شده است. این ورودی که در خیابان فرهنگ جای دارد، تا پیش از مرمت، به‌صورت درگاهی مستطیل‌شکل، ساده و فاقد تزیینات بوده است. اکنون درگاه ورودی دارای طاقی است با قوس نیم‌دایره که دری چوبی به سبک درهای قدیمی ایرانی در آن کار گذاشته شده است. در بالای در ورودی تزیینات کاشی‌کاری با نقوش اسلیمی و ختایی و نقش دو طاووس در دو طرف یک کاشی‌نوشته به خط نستعلیق سفید بر زمینۀ آبی لاجوردی دیده می‌شود. 
در بالای ورودی جبهۀ غربی بنا، در کوچۀ نادر قدسی کاشی‌نوشته‌ای به خط نستعلیق و به رنگ سفید در زمینۀ کاشی لاجوردی که نام حمام انصاری و تاریخ «1344» در آن نوشته شده، دیده می‌شود. اگرچه به استناد این تاریخ، قدمت بنا در گزارش ثبت آن در ادارۀ کل میراث فرهنگی استان تهران 1344 ق ذکر شده است، اما این فرض نیز محتمل است که این تاریخ شمسی، و مربوط به نصب این کتیبه و از الحاقات دورۀ پهلوی بوده باشد. پس از عبور از درگاه ورودی جبهۀ جنوب شرقی بنا (ورودی حمام مردانه) وارد یک هشتی مستطیل‌شکل می‌شویم. این هشتی به پلکانی با 8 پله راه دارد که به پاگرد کوچکی منتهی می‌شود. از این پاگرد با چرخشی °90 به فضای بینه می‌رسیم.

بینه

بینه در ضلع جنوبی حمام واقع، و نقشۀ آن مستطیل‌شکل است. 4 غرفۀ رخت‌کن در 4 ضلع بینه وجود دارد. پوشش سقف بینه گنبدی است و دو ستون با سرستونهای کرنتی در ضلع شمالی بینه، سنگینی بار سقف را به زمین منتقل می‌کنند. تا پیش از مرمت بنا، در گریو گنبد بینه بقایای تزیینات کاربندی و آهک‌بری با نقوش گیاهی و اسلیمی به چشم می‌خورد. گنبد بینه که فروریخته بود، در روند مرمتهای سال 1385 ش، بازسازی شده است. به هنگام مرمت، سقف بینه با گچ‌بریهایی به‌شکل نقوش گلدانی و اسلیمی تزیین شده است. در بدنۀ سکوی بینه در ضلع شمالی و جنوبی هریک 3 کفش‌کن، و در اضلاع شرقی و غربی دو کفش‌کن وجود دارد. در وسط بینه یک حوض هشت‌ضلعی سنگی قدیمی دیده می‌شود. 

میاندر

میاندر که در ضلع شمال غربی گرم‌خانه واقع شده، فضایی مستطیل‌شکل است که سقف آن با گنبدی‌کوتاه پوشیده شده است. 

گرم‌خانه

گرم‌خانه در ضلع شمالی حمام قرار گرفته و نقشۀ آن مستطیل‌شکل است. در 4 ضلع گرم‌خانه، 4 رواق وجود دارد. سقف گرم‌خانه گنبدی است و 4 ستون سنگی با سرستونهای کرنتی، بار سقف را به زمین منتقل می‌کنند. خزینۀ حمام در ضلع شمالی گرم‌خانه قرار داشته که اکنون بخشی از فضای سفره‌خانه است. داخل گرم‌خانه و خلوتی که در ضلع غربی آن واقع است، تخت و میز و صندلی برای پذیرایی از مشتریان گذاشته شده است. 

تون

راه دسترسی به تون از طریق بام میسر بوده، و برای ورود به تونِ حمام، دری در کوچۀ قدسی وجود داشته که امروزه مسدود است. تون حمام کنونی بخشی از سفره‌خانه است. در روند مرمت و بازسازی تغییر کاربری حمام، کف آن با سنگ مرمر پوشیده شده است. تعدادی کاشیهای خشتی قاجاری با نقوش مناظر اروپایی و نیز تصویر پادشاهان پیشدادی و کیانی که در زمان ساخت بنا زینت‌بخش ازارۀ دیوار بینه بوده است، اکنون در کنار هم چیده شده، و به‌صورت قاب بر روی دیوار بینه و گرم‌خانه کار گذاشته شده‌اند. 

تأمین روشنایی و تهویۀ حمام

روشنایی حمام در روز از طریق نورگیرهایی که با شیشه و آهن ساخته شده‌اند، تأمین می‌شده است. این نورگیرها در دوره‌های بعد جایگزین جام‌خانه‌هایی شده بود که در گذشته روی سقف بینه و گرم‌خانۀ حمام وجود داشته است. 

مآخذ

اکبری، پریوش، تحقیقات میدانی؛ گزارش ثبتی، سازمان میراث فرهنگی. 

پریوش اکبری