انجمن قدس، تذکره

انجمن قدس، تذکره \tazkare-ye anjoman-e qods\، تذکره‌ای از محمدعلی مصاحبی، معروف به عبرت نائینی (1283(؟)-1361 ق/ 1866(؟)-1942 م)، تذکره‌نویس، شاعر و خوش‌نویس. 
عبرت نائینی فرزند میرزا عبدالخالق، متخلص به عبرت، و ملقب به «عارف‌علی» بود. نسبش، چنان‌که در مقدمۀ دیوان وی آمده است، به امیر نظام‌الدین محمد، متخلص به مصاحب، از شاعران نامدار دورۀ صفوی، می‌رسد. صرف و نحو را از شیخ مهدی اعمى، و معانی، بدیع، منطق و مقدمات فلسفه را نزد علامه محمد کاشانی آموخت. او قواعد خط نسخ را از میرزا محمدعلی مصاحبی فرا گرفت. پس از درگذشت پدرش (1303 ق/ 1886 م)، به بیشتر شهرهای ایران سفر کرد و در حدود 17 سال، به سیر آفاق و انفس پرداخت و در 1322 ق/ 1904 م، در تهران سکونت گزید (برقعی، 162؛ ناصح، 3-5). 
عبرت از آغاز عضو انجمن ادبی ایران بود. او همواره در انجمن ادبی حکیم نظامی نیز شرکت می‌کرد (مظلوم، 37) و به دور از شغلهای دولتی، ازطریق کتابت و نسخه‌پردازی گذران زندگی می‌کرد. او بیش از 800هزار بیت کتابت کرده، چنان‌که در بیشتر کتابخانه‌های تهران، دیوانی به خط او موجود است. وی در 1361 ق، در 76سالگی (؟) در تهران درگذشت و در امامزاده عبدالله شهرری در کنار مزار وحید دستگردی به خاک سپرده شد (خاضع، 2/ 603؛ مشار، 4/  318؛ اسحاق، 2/ 351؛ بامداد، 3/ 431؛ سروری، 209). عبرت نائینی دو تذکرۀ مهم و مفصل دیگر، به نامهای مدینة الادب و نامۀ فرهنگیان را در شرح‌حال شاعران هم‌عصرش، ازجمله شاعران تهران و ری، به خط خویش نگاشته است (نک‍ : سراسر هر دو اثر؛ گلچین معانی، 2/ 202، 203، 216؛ نیز سروری، 210- 218). 

تذکرۀ انجمن قدس

حدود 000‘18 بیت از 130 شاعر، و شرح‌حال شماری از شاعران شرکت‌کننده در انجمن حجتیۀ سادات اخوی است که شبهای چهاردهم و پانزدهم شعبان هرسال، در سالهای پایانی دورۀ قاجـار و سالهای آغازین دورۀ پهلوی، از 1299 تا 1364 ق، در خانۀ سادات اخوی، واقع در کوچۀ سقاباشی، در محلۀ عودلاجان با حضور جمعی از شخصیتهای دینی، سیاسی و اجتماعی، ادیبان و قشرهای مختلف مردم تهران برگزار می‌شد. شاعران در آن انجمن، شعرهای خود یا اشعار دیگران را با مضمون تبریک تولد و مدح امام عصر (ع) می‌خواندند و صله دریافت می‌کردند. بانی این انجمن میر سید علی نقوی اخوی بود و پس از درگذشت او پسرش، میر سید حسین، آن انجمن را تا پایان عمر مدیریت می‌کرد و گویا پس از او هم ادامه یافت. سدیدالسلطنه در سفرنامه‌اش نوشته است: روز سه‌شنبه 15 شعبان 1314 ق/  19 ژانویۀ 1897 م «... منزل سادات اخوی رفتیم ... هر سال به مناسبت مولود حضرت قائم (عج) ... صلای عام داده، ... هرکس از وضیع و شریف آنجا می‌رود. بعضی به قلیان و چای، بعضی بـه اضافۀ شیرینی اکتفا می‌کنند. جماعتی به‌اصرار، دو شاهی نقرۀ عیدانه می‌گیرند. شب هرکس حاضر باشد، شام می‌دهند. تمام علما و رجال و تجار تیمناً آنجا می‌روند. هرکس از اعاظم به فراخور حال خود هدیه‌ای برای سادات می‌فرستد. سنۀ ماضیه در چنین موقعی شاه شهید (ناصرالدین شاه قاجار) آنجا رفته». او 34 سال پس از آن نیز در خاطراتش گفته است: «این عید مخصوصاً برای رقابت با بهائیها گرفته می‌شود. سادات اخوی ... هرسال جشن عید صاحب‌الزمان (عج) را مفصل می‌گیرند. امسال جشن چهل‌ونهمین دفعۀ آنهاست» (ص 155-156، 408). سالور نیز در خاطرات خویش، در بخشی دربارۀ جشنهای نیمۀ شعبان 1324، این‌گونه می‌نویسد: « ... دیشب در خانۀ سادات اخوی و بعضی تیمچه‌ها و خیابانها شیرینی و شربت می‌دادند» (10/ 8072).
این تذکره براساس نسخه‌هایی است که به بانی این انجمن تحویل داده می‌شد و به کوشش میر سید حسین اخوی گردآوری، و در اختیار عبرت نائینی گذاشته شد. عبرت نائینی این تذکره را در دو بخش و به ترتیب الفبایی تخلص شاعران، و با ابیاتی در ستایش حضرت مهدی (ع)، همچنین اشعاری در مدح و منقبت ائمۀ اطهار (ع) گردآوری کرده است. بخش دوم این تذکره دربردارندۀ اشعاری است که سرایندگان آنها شناخته‌شده نیست. شاید بتوان گفت که انجمن قدس نخستین تذکره‌ای است که دربارۀ شاعران مولودی‌سرای حضرت ولی عصر (ع) گردآوری شده است. بیشتر شاعران یادشده در این تذکره ناشناس و گمنام‌اند که نامشان در این تذکره جاودان شده است. در این تذکره از شخصیتهای معروف، ازجمله محمدعلی فروغی، میرزا محمدتقی شیرازی (د 1338 ق)، از مراجع تقلید، و همچنین وثوق‌الدوله نام برده شده، و حتى چند بیت از ناصرالدین شاه هم نقل شده است. اشعار این تذکره به پیروی از سبک خراسانی و بازگشت ادبی، و بیشتر در قالب قصیده است که بـا تشبیب یا نسیب (مقدمه‌ای در وصف معشوق یا زیباییهای طبیعی دیگر) آغاز می‌شود. 
نسخۀ خطی منحصربه‌فرد این تذکره در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی موجود است (نک‍ : سروری، 221- 228؛ ذاکری، 30-32). 

مآخذ

اسحاق، محمد، سخنوران نامی ایران در تاریخ معاصر، تهران، 1363 ش؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، 1357 ش؛ برقعی، محمدباقر، سخنوران نامی معاصر، تهران، 1329 ش؛ خاضع، اردشیر، تذکرۀ سخنوران یزد، حیدرآباد دکن، 1341 ش؛ ذاکری، مصطفى، «بررسی تذکرۀ انجمن قدس»، گزارش میراث، 1388 ش، دورۀ 2، س 3، شم‍ 31 و 32؛ سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ سدیدالسلطنه، محمدعلی، سفرنامه، به کوشش احمد اقتداری، تهران، 1362 ش؛ سروری، امید، «شرح احوال و معرفی آثار عبرت مصاحبی نائینی»، پیام بهارستان، 1390 ش، س 4، شم‍ 13؛ عبرت نائینی، محمدعلی، مدینـة الادب، چ تصویری، تهران، 1376 ش؛ همو، نامۀ فرهنگیان، چ تصویری، تهران، 1377 ق؛ گلچین معانی، احمد، تاریخ تذکره‌های فارسی، تهران، 1350 ش؛ مشار، خانبابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، تهران، 1342 ش؛ مظلوم (کی‌فر)، حسین، مقدمه بر دیوان عبرت نائینی، تهران، 1345 ش؛ ناصح، محمدعلی، مقدمه بر دیوان عبرت نائینی، تهران، 1315 ش. 

ملیحه علی‌نژاد